رهیافتی انتقادی در نسخه‌شناسی کتاب مصباح الشریعۀ و مفتاح الحقیقۀ

نوع مقاله: علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای علوم قرآن و حدیث، استادیار (مدعو) دانشگاه علامه طباطبایی

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة کتابی است با مضمون اخلاقی و عرفانی و منسوب به امام‌ صادق (ع) که در برهه‌های مختلف تاریخی موردتوجه عرفا و صوفیان بوده است و برخی صوفیان شروحی بر آن نگاشته‌اند. سبک نگارش کتاب نیز ازجهت چینش باب‌ها و محتوا بسیار شبیه به آثار صوفیانه است. درستی انتساب این کتاب به امام‌ صادق (ع) همواره میان دانشمندان چالش‌برانگیز بوده است. بررسی بهانه‌ها و دستاویزهای مخالفان و موافقان نشان می‌دهد این دلایل در موارد مهمی برپایۀ بخش‌هایی از این کتاب است که به‌هیچ‌روی از بخش‌های اصیل آن نبوده و بعدها به آن افزوده ‌شده است و یا بوده و نادیده انگاشته شده است. این موضوع مهم ارزشِ پرداختن به نسخه‌های خطی این کتاب را دوچندان می‌کند. ازطرف‌دیگر، بررسی نسخه‌های خطی آگاهی‌های ارزش‌مندی را دربارۀ تاریخ پیدایش این کتاب به‌دست می‌دهد. نسخه‌های خطی این کتاب دارای چندگانگی‌های فراوانی است که کم‌تر در کتاب دیگری یافت می‌شود. چشم‌گیرترین اختلاف‌های موجود در این نسخه‌ها به اختلاف در مقدمه، تعداد ابواب، محتوای کتاب، و اختلاف در بخش پایانی کتاب ‌بازمی‌گردد که باید بررسی شوند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Book Criticism: A Critical Approach to Book Codicology; The Lantern of the Path Attributed to Imam Sadiq

نویسندگان [English]

  • aliasghar mohamadi 1
  • Kavoos roohibarandagh 2
1 PhD in Qur'an and Hadith Studies, Assistant Professor (Adjunct) at Allameh Tabataba'i University, Iran (Corresponding Author)
2 Associate Professor of Qur'an and Hadith Studies at Tarbiat Modares University, Iran
چکیده [English]

 
The Lantern of the Path is a book with moral and mystical contents attributed to Imam Ja’far Al-Sadiq (Upon Him Prayer and Peace), which was considered by mystics and Sufis at different periods in history on which some Sufis wrote commentaries. The writing style of the book regarding the content and the arrangement of chapters is remarkably similar to Sufis’ works. Whether or not this book has been correctly attributed to Imam Sadiq (UHPP) has always been a challenge among scholars. An analysis of the arguments made and discussions generated by both opponents and proponents show that such reasons, particularly given for important issues, are based on some parts of this book, which are by no means from the original parts of the book, but they were added to it later; or the existed parts which were neglected. This important issue makes it worthwhile to do codicology studies on the manuscripts of this book. On the other hand, reviewing manuscripts gives valuable insights into the history of the book’s emerging. The manuscripts of the book have lots of pluralities which are rarely found in other works. The most striking differences among these versions include difference in the introduction, number of chapters, content of the book, and in the final part of the book which should be investigated.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The Lantern of the Path
  • Imam Sadiq
  • manuscripts
  • Ambrosiana
ابن أبی جمهور، محمد بن زین‌الدین (۱۴۰۵ ق)، عوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیة، قم: شهداء.

ابن طاووس، علی بن موسی (۱۴۰۹‌ ق)، الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان. قم: مؤسسۀ آل البیت.

ابن عجیبة الحسنى، ابوالعباس احمد (۲۰۰۵)، إیقاظ الهمم فى شرح الحکم، قاهرة: دار جوامع الکلم.

ابن مزاحم، نصر (۱۴۰۴ ق)، وقعة صفین، قم: مؤسسۀ امام المهدی.

بقلى شیرازى، روزبهان (۲۰۰۸)، تفسیر عرائس البیان فى حقائق القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة.

بکرى، ابوالقاسم عبدالرحمن بن محمد (۱۴۲۱ ق)، الانوار فى علم الاسرار و مقامات الابرار، بیروت: دار الکتب العلمیة.

پاکتچی، احمد (۱۳۸۸)، مباحثی در علل الحدیث به ضمیم بازشناسی متن مصباح‌ الشریعه، تهران: انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق (ع).

تهرانى، شیخ آقابزرگ (۱۴۰۸ ق)، الذریعة إلى تصانیف الشیعة، قم و تهران: اسماعیلیان و کتاب‌خانۀ اسلامیه.

جعفر بن محمد (۱۴۰۰ ق)، مصباح الشریعة، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

جعفر بن محمد الصادق (ع) (۱۳۷۳)، مصباح الشریعة، ترجمه و شرح گیلانى، مقدمه و تعلیقۀ سیدجلال‌الدین محدث ارموی (عبدالرزاق گیلانى)، نشر صدوق.

جعفر بن محمد، امام صادق (۱۳۶۰)، مصباح الشریعة، ترجمۀ حسن مصطفوى، تهران: انجمن اسلامى حکمت و فلسفه ایران‏.

حر عاملى، محمد بن حس (۱۴۰۹ ق)، وسائل الشیعة، قم: مؤسسۀ آل البیت.

درایتی، مصطفی (۱۳۸۸)، فهرست‌‍‌وارۀ دست‌نوشته‌های ایران (دنا)، تهران: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

شهید ثانى، زین‌الدین بن على (۱۳۹۰)، کشف الریبة.

شهید ثانى، زین‌الدین بن على (۱۴۰۹ ق)، منیة المرید، قم: مکتب الإعلام الإسلامی‏.

شهید ثانى، زین‌الدین بن على (بی تا)، مُسکّن الفؤاد عند فقد الأحبّة و الأولاد، قم: بصیرتی.

غزالى، ابوحامد (بی تا)، إحیاء علوم الدین، بیروت: دار الکتاب العربى.

کفعمى، ابراهیم بن على عاملى (۱۴۰۵ ق)، المصباح للکفعمی (جنة الأمان الواقیة)، قم: دار الرضا.

کلاباذى، ابوبکر محمد بن ابراهیم (۱۹۳۳)، التعرف لمذهب التصوف، مصر: مطبعة السعادة.

گریفینی، اوجینیو (1911)، المخطوطات العربیة بمکتبة الامبروزیانا بمیلانو-ایطالیا، میلان،

مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ ق)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (علیهم السلام)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.

نفزى، ابو عبد الله محمد بن ابراهیم (۱۴۲۸ ق)، غیث المواهب العلیة فى شرح الحکم العطائیة، بیروت: دار الکتب العلمیة.

نورى، حسین بن محمدتقی (۱۴۰۸ ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسۀ آل البیت.

نسخ خطی

ابن ابی جمهور، زین‌الدین (901 ق)، درر اللئالی العمادیة، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی.

ابن ابی جمهور، زین‌الدین (بی‌تا)، درر اللئالی العمادیة، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی.

بلخی، شقیق (۹۱۱ ق)، مصباح الشریعۀ و مفتاح الحقیقه، دانشگاه هاروارد.

جعفر ین محمد (1034 ق)، مصباح الشریعۀ، زیدیان یمن.

جعفر ین محمد (1058 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی (شمارۀ 8273).

جعفر ین محمد (1066 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ ملی.

جعفر ین محمد (1082 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ سپهسالار (شمارۀ 1790).

جعفر ین محمد (1083 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی (شمارۀ 4/15367).

جعفر ین محمد (1146 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ ملی.

جعفر ین محمد (1254 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ ملی.

جعفر ین محمد (1264 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ ملی.

جعفر ین محمد (1294 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ ملی.

جعفر ین محمد (716 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ سپهسالار (شمارۀ 5559).

جعفر ین محمد (927 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ ملی (شمارۀ 19769).

جعفر ین محمد (959 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی.

جعفر ین محمد (996 ق)، مصباح الشریعۀ، زیدیان یمن.

جعفر ین محمد (قرن 11)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی (شمارۀ 8/10029).

جعفر ین محمد (قرن 11)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی (شمارۀ 8037).

جعفر ین محمد (قرن 12)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی.

جعفر ین محمد (قرن 12)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی (شمارۀ 15866).

جعفر ین محمد. (1223 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی (شمارۀ 1/8372).

جعفر ین محمد. (1228 ق)، مصباح الشریعۀ، کتاب‌خانۀ ملی.

رضوی، اسماعیل بن محمدعلی (1117 ق)، ضیاء المصباح، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی (شمارۀ 2795).

نورعلی شاه (1259 ق)، جنات الوصال، کتاب‌خانۀ مجلس شورای اسلامی (شمارۀ 913).