نگاهی دوباره به فرهنگ لغات و ترکیبات دیوان خاقانی شروانی

نوع مقاله: علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه نیشابور

2 دانشجوی دکتری زبان وادبیات فارسی، دانشگاه فردوسی مشهد

10.30465/crtls.2020.21153.1379

چکیده

پ
مقالۀ حاضر به بررسی و نقد فرهنگ تحلیلی لغات و ترکیبات دیوان خاقانی شروانی نوشتۀ رسول چهرقانی منتظر می‌‌‌پردازد. پیش از انتشار این اثر، فرهنگ‌‌‌های نسبتاً موفق دیگری در مورد شعر خاقانی به چاپ رسیده‌اند و این فرهنگ کوشیده است تا نکاتی پیرامون مسائلی که احیاناً در آثار پیش مغفول مانده‌اند طرح نموده و پرتوی بر غموض موجود در شعر خاقانی بیفکند و از دشواری‌‌‌های آن ابهام‌‌‌زدایی نماید. در این مقاله، ضمن معرفی کلّی اثر و تحلیل ابعاد شکلی آن، به بیان «امتیازات»، «کاستی‌ها»، و «بایسته‌های» محتوایی آن نیز پرداخته شده است. کتاب مزبور در دو سطح خطاهای فرمی و صوری، و اشکالات محتوایی ارزیابی شده و نشان داده شده است به دلایلی از جمله غفلت از یافته‌‌‌های نوین پژوهشی، عدم احصای کامل اشارات، درج مغلوط مدخل‌‌‌ها، ناهم‌‌‌خوانی مدخل‌‌‌ها با توضیحات، عدم استفادۀ مؤلف از منابع درجه اوّل و نیز تسامح و سهل‌‌‌انگاری به جهت تسریع در فرایند چاپ؛ قابلیت استناد و اطمینان اثر را ‑تاحد زیادی‑ فروکاسته است. در فرایند بررسی مطالب، ضمن تقدیر از تلاش‌‌‌های نویسنده، پیشنهادهایی برای بهتر شدن کیفیت کتاب ارائه ‌شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Reviewing Glossory of Words and Phrases of Khaghani Sehrvani Divan

نویسندگان [English]

  • hashem sadeghi 1
  • akbar heidariyan 2
1 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Neishabour University
2 PhD student in Persian Language and Literature, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

This paper explores and criticizes Analytical Glossory of Words and Phrases of Khaghani Shervani divan by Rasool Chehreghani Montazer. In this paper in addition to general introduction and analyzing the structural dimensions, we explore the “prominences”, “faults”, and material “necessities”. The book is evaluated in the levels of formal and material faults ; it is shown that for reasons such as neglecting new research findings, not complete computing of suggestions, inserting wrong entries, mismatching of entries and explanations, not using first-rate sources and also neglecting in order to speed up the publishing process significantly decreases the reliability of the book . In the process of exploring the material, while appreciating the efforts of the author, suggestions have been provided to improve the quality of the book.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Khaghani Shervani
  • divan
  • glossory of words and phrases
  • Review
آیدنلو، سجّاد. (1387). «موی بر میان بستن؛  آیین ویژۀ سوگواری در شاهنامه و متون ایرانی». نامۀ فرهنگستان. شماره 39. صص 114-117.

ابن رسته، احمدبن عمر (بی‌‌‌تا). الأعلاق النفسیه، بیروت: دار صادر.

ابن‌‌‌سیرین، محمّد (1423). منتخب الکلام فی تفسیر الأحلام، تحقیق محمود طعمه حلبی، بیروت.

استعلامی، محمّد (1387). نقد و شرح قصاید خاقانی، تهران: زوّار.

برزگرخالقی، محمّدرضا (1387). شرح دیوان خاقانی، جلد اوّل، تهران: زوّار.

بوشنجی، ابوالحسن‌‌‌بن الهیصم (1384). قصص الانبیا، ترجمۀ محمّدبن اسعدبن عبدالله الحنفی التستری، به کوشش سیّد عبّاس محمدزاده، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.

بیرونی، ابوریحان محمّدبن احمد (1363). آثارالباقیه، ترجمۀ اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر.

بیهقی، ابوالفضل (1386). تاریخ بیهقی، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران: مهتاب.

پادشاه، محمّد (1335). فرهنگ آنندراج، به کوشش محمّد دبیرسیاقی، تهران: کتاب‌فروشی خیّام.

تبریزی، محمّدحسین‌‌‌بن خلف (1362). برهان قاطع، به کوشش محمّد معین، تهران: ابن‌سینا.

تتوی، ملاعبدالرشید (بی‌‌‌تا). فرهنگ رشیدی، به تحقیق و تصحیح محمّد عباسی، تهران: شاه‌‌‌آباد (کتاب‌فروشی بارانی).

تفلیسی، حبیش‌‌‌بن ابراهیم‌‌‌بن محمّد (1372). کامل‌‌‌التعبیر، به کوشش محمّدحسین رکن‌‌‌زاده آدمیت. تهران: بی‌نا.

جمال‌‌‌الدّین انجو، حسین‌‌‌بن حسن (1359). فرهنگ جهانگیری، به کوشش رحیم عفیفی، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.

چهرقانی منتظر، رسول (1390). فرهنگ تحلیلی لغات و ترکیبات دیوان خاقانی شروانی، تهران: دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی.

حسینی، محمد مؤمن  (1376).  تحفة حکیم مؤمن، تهران: محمودی.

حیدریان، اکبر (1396). «از زنّار عیسوی تا زنّار سوگواری؛ تأملی در بیتی از قصیدۀ ترنّم‌‌‌المصاب خاقانی». دوازدهمین گردهمایی بین‌‌‌المللی ترویج زبان و ادب فارسی. دانشگاه رازی کرمانشاه.

حیدریان، اکبر و سیّدجواد مرتضایی (1396). «به دوری عیسی از پیوند عیشا، ایشا یا اشیا؛ تأملی در بیتی از قصیدۀ ترسائیۀ خاقانی»، نشریۀ زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز، سال 70، شمارۀ 236، صص 81-98.

حیدریان، اکبر و سیّدجواد مرتضایی (1396). «نقدی بر کتاب خاقانی نکته‌‌‌ها از گفته‌‌‌ها نوشتۀ دکتر برات زنجانی»، فصلنامۀ مطالعات زبان و ادبیّات غنایی (در دری)، سال 7، شمارۀ 24، صص 37-48.

حیدریان، اکبر و سیّدجواد مرتضایی و مریم صالحی‌‌‌نیا (1397). «چند روایت شفاهی و عامیانه از شاهنامه در تلمیحات حماسی دیوان خاقانی»، دو ماهنامۀ فرهنگ و ادبیّات عامه، سال 6، شمارۀ 20، صص 115-133.

خاقانی شروانی، افضل‌‌‌الدّین بدیل (1316). دیوان خاقانی شروانی، تصحیح علی عبدالرسولی، تهران: خیّام.

خاقانی شروانی، افضل‌‌‌الدّین بدیل (1375). دیوان خاقانی شروانی، ویراستۀ میرجلال‌‌‌الدّین کزّازی، تهران: نشر مرکز.

خاقانی شروانی، افضل‌‌‌الدّین بدیل (1388). دیوان خاقانی شروانی، تصحیح ضیاءالدّین سجّادی، تهران: زوّار.

خالقی مطلق، جلال. (1389). یادداشت‌‌‌های شاهنامه. تهران: مرکز دایره‌‌‌المعارف بزرگ اسلامی. 

دهخدا، علی‌‌‌اکبر (1373). لغت‌‌‌نامه، زیر نظر دکتر سیّد جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران.

الدینوری، أبی محمّد عبدالله‌‌‌بن مسلم‌‌‌بن قتیبه (1422). تعبیر الرویاء، تحقیق إبراهیم صالح، دمشق.

رازی، ابوبکر محمد بن زکریّا (1363). من لایحضره الطبیب، ترجمة ابوتراب نفیسی، تهران: دفتر جهاد دانشگاهی دانشکدة پزشکی دانشگاه تهران.

رازی، ابوبکر محمد بن زکریّا (1421). الحاوی فی الطب، تصحیح محمد محمد اسماعیل، بیروت: دارالکتب العلمیّة.

رازی، شهمردان‌بن ابی الخیر (1362). نزهت‌نامه علائی، تصحیح فرهنگ جهانپور، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

رامپوری، محمّدبن جلال‌‌‌الدّین غیاث‌‌‌الدّین (1363). غیاث‌‌‌اللغات، به کوشش منصور ثروت، تهران: امیرکبیر.

رشید وطواط، محمّدبن محمّد (1358). لطائف الامثال و طرائف الاقوال، تصحیح محمّد باقر سبزواری، تهران: مکتبه الصدوق غفاری.

روشن، محمد (1385). «استدراکاتی بر منشآت خاقانی»، آینه میراث، شمارۀ 34-33، صص 438-429.

زرین‌‌‌کوب، عبدالحسین (1389). دیدار با کعبۀ جان، تهران: سخن.

زنجانی، برات (1394). خاقانی شروانی، نکته‌‌‌ها از گفته‌‌‌ها. تهران: سخن.

سجّادی، ضیاءالدّین (1374). فرهنگ لغات و تعبیرات با شرح اعلام دیوان خاقانی، تهران: زوّار.

سنایی غزنوی، مجدودبن آدم (1362). دیوان سنایی غزنوی، به سعی و اهتمام مدرس رضوی، تهران: سنایی.

شیخ مفید (1313 ق). الاختصاص، قم: نشر المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.

صدقیان، مهین‌‌‌دخت (1375). فرهنگ اساطیری حماسی ایران، ج 1 و 2، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.

عطامحمّد، رادمنش (1389). هدیۀ جان (گزیدۀ اشعار خاقانی)، نجف‌‌‌آباد: انتشارات دانشگاه آزاد نجف‌‌‌آباد.

قره‌‌‌بگلو، سعید‌‌‌الله (1368). «طرح چند بیت از خاقانی و توضیح یک ماجرای تاریخی از قصیده ای از وی»، جستارهای ادبی، شمارۀ 84، صص 79- 94.

قزوینی، زکریابن محمّد (1373). آثار البلاد و اخبار العباد، تصحیح و تکمیل هاشم محدث، تهران: امیرکبیر.

کزّازی، میر جلال‌‌‌الدّین. (1386). نامۀ باستان، ویرایش و گزارش شاهنامۀ فردوسی. چاپ ششم. تهران: سمت.

کزّازی، میرجلال‌‌‌الدّین (1389). گزارش دشواری‌‌‌های دیوان خاقانی، تهران: نشر مرکز.

لاهیجی، شمس‌‌‌الدّین محمّدبن جمال‌‌‌الدّین (1350). «شرح قصیدۀ ترسائیۀ خاقانی»، به کوشش سیّدضیاءالدّین سجّادی، فرهنگ ایران‌‌‌زمین، جلد هیجدهم، صص 360-244.

ماهیار، عبّاس (1382). شرح مشکلات خاقانی (ثری تا ثریا)، کرج: جام گُل.

محمّدی فشارکی، محسن و مریم شیرانی (1390). «خطّ معما»، متن‌‌‌شناسی ادب فارسی، دورۀ 3، شمارۀ 3، صص 109-133.

محمّدی، محمّد (1396). «تصحیح چند تصحیف و تحریف در قصیدة نهزة الارواح و نزهة الاشباح خاقانی»، متن‌‌‌شناسی ادب فارسی، دورۀ 9. شمارۀ 4، صص 115-127.

مصفی، ابوالفضل (1366). فرهنگ اصطلاحات نجومی (همراه با واژه‌‌‌های کیهانی در شعر فارسی)، تهران: پژوهشگاه.

معدن‌کن، معصومه (1372). بزم دیرینه عروس، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

منوچهری دامغانی، احمدبن قوص (1385). دیوان منوچهری دامغانی، به کوشش محمّد دبیر سیاقی، تهران: زوار.

مینورسکی، ولادیمیر (1332). «خاقانی و آندرونیکوس کومنه‌‌‌نوس»، ترجمۀ عبدالحسین زرین‌‌‌کوب، فرهنگ ایران‌‌‌زمین، ج 1، صص 188-111.

ناصرخسرو قبادیانی (1387). دیوان، به اهتمام سیّد نصرالله تقوی، مقدمه و شرح‌‌‌حال سیّد حسن تقی‌‌‌زاده؛ تصحیح مجتبی مینوی، تهران: معین.

نظامی سمرقندی، احمد بن عمر بن علی (1389). چهارمقاله، تصحیح محمد قزوینی به کوشش محمد معین، تهران: ارمغان.

نیشابوری، اسحاق (1386). قصص الانبیا، به کوشش حبیب یغمایی، تهران:

نیکوبخت، ناصر و سیّدعلی سراج (1393). «خاقانی‌‌‌پژوهی؛ معرفی و نقد پژوهش‌‌‌های انجام گرفته از آغاز تا امروز»، دوفصلنامۀ علمی پژوهشی پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی، شمارۀ 35، صص 74-93.

هدایت، رضاقلی‌‌‌خان (1370). «مفتاح الکنوز در شرح اشعار خاقانی»، ناموارۀ دکتر محمود افشار، ج 6، به کوشش ایرج افشار، صص 3560-3422.