نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

دانشیارگروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه شهید چمران اهواز

چکیده

فقه، براساس مشهور ترین تعاریف خود، علم بیان و استنباط احکام از روی دلایل آن هاست  و منابع فقهی و متون درسی این رشته از علوم انسانی در بیان احکام شرعی و دلایل آن ها به حق از هیچ تلاشی فرو گذار نکرده اند اما تجربه ثابت کرده است که برای آن که احکام در شرایط متنوع اجتماعی و تاریخی قابل اجرا ، قابل دوام و انعطاف پذیر باشند دلایل به تنهایی کافی نیست و بیان علت و هدف احکام و روش اجرای آن هانیز حائز اهمیت فراوان است اما  متاسفانه در آثار فقهی، بخصوص، آثار فقهی شیعه از بیم فاصله گرفتن از تعبد به احکام الهی و فرو افتادن در دام قیاس و استنباطات سلیقه ای، توجه چندانی به این دو مقوله نشده است این تحقیق می کوشد تا به منظور افزایش کار آمدی منابع فقهی و راهبردی شدن مطالعات این رشته ، ضرورت پرداختن به این دو مقوله و پی آمد های غفلت از آنها در منابع و متون درسی فقه را با ذکر مثالها و نمونه های واقعی به عنوان دو راهبرد مهم در جهت افزایش کار آمدی و نتیجه بخشی متون فقهی به نمایش بگذارد و در ضمن، آسیب های افراط در در علت یابی و روش شناسی احکام را نیز متذکر شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Two Principal Strategies in Improving the Efficeincy of Jurusprudence Texts and Sources: With the Focus on the Causes of Judgments and Their Application

نویسنده [English]

  • Abdol Hossein Rezaei Rad

Associate Professor of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran

چکیده [English]

According to its most famous definitions, jurisprudence is based on the science of expressing and deducing judgments on their reasons, and the sources of jurisprudence and the textbooks of this field of humanities have not left any effort in expressing religious judgments and their reasons, but have proven experience. Due to the fact that the rulings are applicable in a variety of social and historical conditions, it is feasible and viable. Reasons alone are not enough, and the reason for the sentences and method of its implementation is significant, but unfortunately in the jurisprudential works, especially the Shiite jurisprudential works which include being afraid of divorce from divine commandments and falling into the trap of analogy and tastes, little has been done on these two categories. This research tries to increase the efficiency of the sources of jurisprudence and the strategies of the studies in this field and the need to address these two categories and the consequences of neglecting them in the sources and texts of jurisprudence. The present paper makes an attempt, through examples and actual examples as two important strategies, to increase the efficiency and outcome of jurisprudential texts and, at the same time, to highlight the damage of extremes in the methodology and causality of sentences.

کلیدواژه‌ها [English]

  • jurisprudence
  • Strategy
  • Case(s)
  • Purpose (Goals)
  • Method of Execution
  • Function

الاشقر،عمر سلیمان،(بی­تا)،تاریخ الفقه الاسلامی،کویت:دار النفائس للنشر و التوزیع.

ابن عاشور،شیخ محمدالظاهر(1436)،مقاصدالشریعه الاسلامیه،قاهره ،مصر: دارالسلام.

ابو زهره، محمد،(1377) اصول الفقه الاسلامی، قاهره، مصر:دارالفکر العربی.

اصفهانی، محمدتقی(مجلسی اول)( 1314)، لوامع صاحبنقرانی (معروف به شرح فقیه)، ج1، قم،ایران: مؤسسه اسماعیلیان. 

الانصاری، الدزفولی، مرتضی، محمد بن محمد امین،(1376)، فرائد الاصول،محشی به حاشیه رحمت الله، ج2،11،قم،ایران: کتابفروشی مصطفوی.

ـــــــــــــــــ،(1415)، کتاب المکاسب المحرمه و البیع و الخیارات، الطبعه الحدثیه کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، مصحح: گروه پژوهش در کنگره این کتاب به اسم تراث الشیخ الاعظم 14 منتشر شده است،ج3 و 6،قم،ایران

انصاری، محمد علی، (معاصر)(1415)، الموسوعه الفقهیه المیسره، ،الطبعه الاولی،قم، ایران، مجمع الفکر الاسلامی.

الیوبی،محمد سعد بن احمدبن مسعود الیوبی،(1418)،مقاصد الشریعه الاسلامیه و علاقتها بالادله الشرعیه،ریاض دارالهجره للنشر و التوزیع.

جعفری لنگرودی،محمد(معاصر)،(1346)، ترمینولوژی حقوق،تهران:انتشارات ابن سینا.

جعفری، محمدتقی،(1380)، رسائل فقهی، مؤسسه علامه جعفری،تهران ،ایران : انتشارات تهذیب.

جمعی از پژوهشگران،(1426)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت زیر نظر شاهرودی،محمد (معاصر)،ج1، قم،ایران: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی.

حائری، سید محمد مجاهد طباطبائی،(بی­تا)، کتاب المناهل،قم:مؤسسه آل البیت.

حرعاملی،محمد بن حسن(1412)، هدایه الامه الی احکام الائمه،مصحح،بخش حدیث در جامعه پژوهش های اسلامی،ج8، مشهد، ایران:مجمع البحوث الاسلامیه.

حرعاملی، محمد بن حسن،(1409) ، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ج2، 11،27،قم ،ایران:مؤسسه آل البیت.

ـــــــــــــــــ،(1417)،رساله فی الغناء ،مصحح :محسن صادقی،ج1،چاپ اول، قم، ایران:نشر مرصاد

الحرانی،ابو محمد الحسن بن علی بن حسین بن شعبه،(1363)،تحف العقول عن آل رسول،مصحح،علی اکبر غفاری،قم:موسسه النشر الاسلامی

حسینی روحانی،سید محمد صادق(1429ق)،منهاج الفقاهه، ج6،قم ، ایران:ناشر،انوارالهدی.

حسینی نجومی، مرتضی(معاصر)،(1372)، الغنا، قم:کنگره جهانی شیخ انصاری.

حسینیان، روح الله (معاصر)، (1374)،غنا و موسیقی در فقه اسلامی،تهران ،ایران:انتشارات سروش.

حکیم، محمد تقی(معاصر)(1418)، الاصول العامه للفقه المقارن،مصحح حکیمی ،محمدرضا، قم:المجمع العالمی لاهل البیت

حلی،علامه،حسن بن یوسف،(1374ش)،قم،موسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین بقم

حلی محقق، ابوالقاسم نجم­الدین جعفربن الحسن معروف به محقق حلی (1403ق)، شرائع­الاسلام فی­مسائل­الحلال و الحرام، ج1،4، بیروت ،لبنان: دارلاضراء.

ـــــــــــــــــ(1403)،معارج الاصول، ج1،قم:مؤسسه آل البیت.

خندان، علی­اصغر(معاصر)،(1394)،خوارج و داعش،بررسی تطبیقی بر مبنای اندیشه­های استاد مطهری،تهران،ایران: بنیاد علمی فرهنگی شهید مطهری.

رشید رضا، محمد،(1412)، تفسیرالمنار،ج4، قم،ایران:مؤسسه دارلکتاب.

رضایی­راد، عبدالحسین (معاصر)،(1392)،درسنامه­ی قواعد فقه مدنی، تهران، ایران:انتشارات امیرکبیر.

ـــــــــــــــــ ،( 1385)« گستره­ی کارآمدی قاعده لاضرر»، مجله حقوق اسلامی، شماره 35

ـــــــــــــــــــ، (1388)، امر به معروف در ترازوی تاریخ ،قم، ایران :انتشارات بوستان کتاب.

ـــــــــــــــــــ،(1398ش)،مبادی علم فقه،تهران،انتشارات مجد

الروحانی الحسینی ،سید صادق،(1418ق) فقه الصادق،قم،دارالکتاب ،مدرسه امام صادق علیه السلام،

الروحانی القمی، سید محمد،(1418 ق)، منتهی الاصول (القواعد الفقهیه)، مقرر: سید عبدالصاحب بن سید محسن طباطبائی، قم، ناشر: چاپخانه امیر.

روحانی، سیدمحمدحسین،(1414)،المسائل المستحدثه، قم ،ایران:مؤسسه دارالکتاب.

ریسونی احمد و اسلامی حسین،(1376)، اهداف دین از دیدگاه شاطبی، مترجم دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم،قم: ایران

زنجانی(شبیری زنجانی)،موسی (معاصر)،(1419)،کتاب النکاح،چاپ اول،ج2،3،قم،ایران : مصحح  و ناشر مؤسسه پژوهشی رای پرداز.

زیدان، عبدالکریم(1396)،،المدخل لدراسه الشریعه الاسلامیه،چاپ پنجم،بغداد: مؤسسه الرساله.

سبحانی تبریزی، جعفر(معاصر)، « متعه حج در کتاب و سنت »،مجله فقه اهل بیت،ج44،قم: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی.

سبحانی تبریزی، جعفر(معاصر)،(1419)، مصادر الفقه الاسلامی و منابعه ،بیروت،لبنان: ناشر، دارالاضوا.

سبزواری محقق محمد باقربن محمد مؤمن،(1422ق)،رساله فی تحریم الغناء،محقق،علی مختاری،قم: نشر مرصاد ،شابک 2-4-90627-964

سبزواری، سید ابوالاعلی،(1413ق)،مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام ،ج16،قم:مصحح وناشر: مؤسسه المنار  دفتر حضرت آیه ا...

سروش،عبدالکریم،(1388)،علم چیست فلسفه چیست،نشر صراط.

سعیدی، سید محسن ،(بی­تا)، مقالة«حیل ربا»،مجله فقه اهل بیت (فارسی)،ج47،قم،مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی.

سیفی مازندرانی،علی اکبر(معاصر)،(1429)، دلیل تحریر الوسیله، احکام الاسره ،تهران ،ایران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

السیوری الحلی،مقدادبن عبدالله،(1361)،نضد القواعد الفقهیه علی مذهب  الامامیه،تحقیق:سید عبد اللطیف کوهکمری، قم، ایران:مکتبه آیه الله مرعشی نجفی.

شریفی، عنایت الله (معاصر)،مقاله «فقه و اخلاق»،فصلنامه  قبسات،پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،شماره 15 و 16 ،

شهید اول (محمد بن مکی عاملی ،(1417) الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه،ج2،قم،ناشر: دفتر انتشارات اسلامی.

ـــــــــــــــــــــ،(1410ق)،اللمعه الدمشقیه فی فقه الامامیه،مصحح محمد تقی مروارید، بیروت:دارالاسلامیه

شهید ثانی، (زین الدین بن علی عاملی)،(1413) ،مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام،محقق، گروه پژوهش مؤسسه معارف اسلامی،ج6،قم،مؤسسه المعارف الاسلامیه.

ـــــــــــــــــــــ،(بی­تا)،الروضه البهیه فی شرح المعه الدمشقیه،ج8، نجف :جامعه النجف الدینیه.

مفید( شیخ)(النعمان محمد بن محمد)(1401ق) ،المقنعه،تحقیق :جماعة المدرسین قم ،قم،جامعه المدرسین قم

الصاحب اسماعیل ابن عباده (معاصر)،(1414) ، المحیط فی اللغه،ج9، بیروت:عالم الکتب. 

الصدر، سید محمد باقر(1413) ،ماوراء الفقه،ج6، چاپ اول، بیروت: دارالاضواء.

ـــــــــــــــــــــ،(1393)،تصویری از اقتصاد اسلامی،مترجم جمال موسوی، تهران، ایران: انتشارات روزبه

صدوق، محمد بن علی بن با یویه قمی(شیخ صدوق)،(1413)، من لایحضره الفقیه ج2،6، قم:دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه ، مدرسین حوزه علمیه.

ـــــــــــــــــــــ،(1386)، علل الشرائع،قم:کتابفروشی داوری.

ـــــــــــــــــــ،(1367)، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال،قم،ایران: منشورات اشریف الرضی.

ـــــــــــــــــــــــ،(1376)، الامالی،قم،ایران:موسسه الاعلمی للمطبوعات.

طباطبائی،محمد رضا،(1371)،تنقیح الاصول،تقریر ابحاث آیة الله الشیخ ضیاءالدین العراقی قدس سره، النجف، عراق: المطبعةالحیدریة .

طباطبایی یزدی،(بی­تا)، العروه الوثقی،تهران:کتابفروشی اسلامیه

الطوسی ،ابوجعفر محمد بن حسن ،(1614)،الامالی، دارالثقافه،محقق، بخش تحقیقات اسلامی ، قم:مؤسسه بعثت.

ــــــــــــــــــ ،(1375)،الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد ،تهران:انتشارات کتابخانه جامع، چهل ستون.

العاملی، حسن ابن زین الدین،جمال الدین،العاملی معروف به صاحب معالم( 1418ق)،معالم الدین و ملاذ المجتهدین، مصحح: سید منذر حکیم،قم: مؤسسه الفقه للطباعه و النشر.

عشایری منفرد ،محمد،(1388)،«استناد فقهی به مذاق شریعت در بوته نقد»، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره 22 پاییز

علم الهدی، سید مرتضی(شریف مرتضی)،(1348)، الذریعه الی اصول الشریعه،ج2،تحقیق: ابوالقاسم گرجی،تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

الغزالی، ابوحامد محمد بن محمد،(1417ق)، المستصفی فی العلم الاصول،بیروت،دارالکتب العلمیه بیروت، المطبعه دارالکتاب العلمیه

فاضل موحدی لنکرانی، محمد( 1428ق)، تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله،قم:مرکز فقهی ائمه اطهار.

ــــــــــــــــــ ،(1425)،ثلاث رسایل،ج1، قم ،ایران:مرکز فقهی ائمه اطهار.

ــــــــــــــــــ ، (1428ق)، جامع المسائل،ج1،قم: انتشارات امیر قلم.

فخار طوسی، جواد (معاصر)،(1385)، در محضر شیخ انصاری،ج2،قم: نشر مرتضی.

فرد.آر.دیوید، مدیریت استراتژیک، (1395)،ترجمه علی رساییان،تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی.

فیروز آبادی ،محمدبن یعقوب،(بی­تا)، قاموس اللغه: بی­جا

فیض الاسلام ،علی نقی،(1351)،ترجمه و شرح نهج البلاغه امام علی(ع) ،قم، ایران

فیض کاشانی،محمد بن محسن ابن شاه مرتضی(1406)، الوافی ،ج24 ،20، مصحح:ضیاء الدین حسینی اصفهانی اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی (ع).

القمی عباس(محدث قمی)،(1359ق) سفینة البحار،الشیخ العباس قمی،تحقیق مجمع البحوث الاسلامیه،مشهد: نشر موسسه الطبع و النشر فی الاستانه الرضویه المقدسه.

القنوچی، صدیق بن حسن،(1976 ، ابجد العلوم، بیروت: دارالکتب العلمیه.

الکاظمی الخراسانی، محمد علی(1404) ، فوائد الاصول، (تقریرات درس میرزا محمد حسین نائینی)،ج3، قم:انتشارات جامعه مدرسین.

گروه واژه­گزینی، فرهنگ واژه­های محبوب فرهنگستان،تهران: انتشارات فرهنگستان، گروه زبان و ادب فارسی.

مازندرانی،علی اکبر سیفی،(1419)،دلیل التحریر الوسیله الستر و ماستر،تهران:نشر موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

محمود عبدالرحمان (معاصر)،،(بی­تا)، معجم المصطلحات الالفاظ الفقهیه،ج1، بیجا.

محمودی،محمد باقر،(1377)،نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه،مصحح،آل طالب، عزیز، تهران:وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

مجلسی ،محمد باقر(1403ق) ،بحار الانوار ،بیروت،مؤسسه الوفاء

مدرسی طباطبائی،حسین(معاصر)،(1368ش)،مقدمه­ای بر فقه شیعه،ترجمه محمد آصف فکرت ، مشهد:بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی مشهد

مشکینی اردبیلی، میرزا علی (بی­تا)، مصطلحات الفقه، بیجا.

مطهری، مرتضی،(بی­تا)، ده­گفتار،قم: انتشارات صدرا.

ــــــــــــــــــ (1366)،حماسه حسینی،ج1،قم:انتشارات صدراف.

مکارم شیرازی ناصر(معاصر)،(1380)، کتاب النکاح، سلسله مباحث درس خارج فقه آیه الله مکارم شیرازی، تهیه و تنظیم، حامدی محمد رضا مکارم مسعود ،ج1، قم:مدرسه الامام علی ابن ابیطالب.

ـــــــــــ ،(1370)، القواعد الفقهیه،ج1،قم:مدرسه الامام امیرالمؤمنین.

ــــــــــ ،(1427)،دائره المعارف فقه مقارن،محقق جمعی از اساتید و محققان حوزه،قم :انتشارات مدرسه امام علی ابن ابیطالب علیه السلام.

ملکی تبریزی، جواد بن شفیع،(1372)،اسرار الصلوه،مترجم رجب زاده رضا،تهران:ناشر:آزادی.

منتظری، حسینعلی،(م1388ش) کتاب­الزکاه،ج1،قم:مرکز الاعلام الاسلامی.

ــــــــــــــــــــ و صلواتی محمود،(1380)، مبانی فقهی حکومت اسلامی،ج8،قم:نشر تفکر.

ــــــــــــــــــــ ،(1301)،دراسات فی ولایت الفقیه و فقه دول الاسلامیه ،قم:نشر تفکر

موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم (معاصر)،(1423)، فقه القضاء،قم: بیجا.

الموسوی الخمینی،روح الله ،معروف به امام خمینی، (1422ق)، الاستفتائات، ج2،چاپ پنجم ،قم:دفتر انتشارات اسلامی.

ـــــــــــ،(بی­تا)،استفتائات جدید،ج2،قم،ایران: بیجا

ـــــــــــ ،(1378)، الرسائل­العشر،تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

ـــــــــــــ،(1418)، البیع ،مقرر خرم آبادی، سید حسن طاهری، ج2،تهران:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی

ــــــــــ ، (بی­تا)، تحریر الوسیله، قم،ایران: مؤسسه مطبوعاتی دارالعلم،

ــــــــــ،(1423)،ولایت فقیه، ، مصحح: گروه پژوهشی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی

ـــــــــــــ،(1369)،صحیفه نور،ج4،، تهران:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

ـــــــــــ،(1424)،توضیح المسائل (محشی)،مصحح: بنی هاشم خمینی، سید محمد حسین،ج2، قم،ایران:دفتر انتشارات اسلامی.

ـــــــــــــ،(1404)، زبده الاحکام، تهران:سازمان تبلیغات اسلامی.

ــــــــــــــــــ،(1381)،المکاسب المحرمه،ج1،تهران،ایران:موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

الموسوی العریفی محیی الدین(معاصر)،(1406)، قواعد الحدیث،بیروت: دارالاضواء.

موسوی بجنوردی سید محمد (معاصر)، بررسی نقش اخلاق در فقه با رویکردی بر نظریات بنیانگذار جمهوری اسلامی در پایگاه کد خبر: 20821   16/1/91/ Jamarn.ir

الموسوی، الخوئی،سید ابوالقاسم ،(1362)،اجود التقریرات (تقریرات درس میرزا محمد حسین ناثینی) ،تهران،ج1، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.

النجفی کاشف العظاء،جعفر بن خضر مالکی،(بی­تا)،کشف الغظاء عن مبهمات الشریعه الغراء،الطبعه القدیمه، اصفهان، انتشارات مهدوی.

النجفی، محمد حسن (صاحب الجواهر) (1404)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، مصحح: قوچانی، عباس و آخوندی ،علی،ج22،ب یروت ،لبنان :داراحیاء الثراث العربی.

نوری میرزا حسین،(1408)،مستدرک الوسائل،قم:موسسه آل البیت.

همدانی آقارضا بن محمد هادی( 1322ق )، مصباح الفقیه کتاب الطهاره، مصحح ، محمد باقری، نور علی نوری و سایر همکاران،ج20،قم:مؤسسه جعفریه لاحیاء التراث و مؤسسه النشر الاسلامی لاحیاء الثراث و مؤسسه النشر الاسلامی.

یزدی محمد(1374) ، فقه القرآن,ج4،قم: موسسه اسماعیلیان.

پایگاه اطلاع رسانی مقام معظم رهبری به نشانیkhamenei.ir

 

DessG.G,Lumpkin G.T. and Eisner A.B. (2008) “Staregic management” M.GrawHill´Internation Edition Fourth Edition

Hans. Ram, “doing thing right and doing the right thing”(. 2002) International journal of project management volume 20 issue 1. Pages 569-574

http://wikipedia.org/wiki/sterategic_studies

Hunger.d,WheelenT.L,(2007)”Essentials of Strategic management” 4th Edition Prentice Hall of India private Limited ’New Delhi