پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده هدف پژوهش حاضر، بررسی یکی از منابعی است که برای درس «تاریخ زبان فارسی» از درس‌های رشته زبان و ادبیات فارسی نوشته شده است. برای این هدف، کتاب تاریخ تحلیلی زبان فارسی، تألیف حمیرا زمردی، انتخاب شده است. آیا مؤلف در هدف خود که آشنا کردن دانشجویان با تاریخ زبان فارسی است موفق بوده است؟ نویسندۀ مقالۀ حاضر به بررسی این کتاب و سنجش مطالب آن با استفاده از برخی دیگر از کتاب‌های این حوزه پرداخته است. در این بررسی ایرادات چندی به نظر رسیده است که می‌توان آنها را چنین برشمرد: اشکالات فراوانی در نگارش و نیز برخی ایرادات چاپی در این کتاب مشهود است، برخی از اطلاعات تاریخی درج‌شده در کتاب اشتباه است، این کتاب به دلیل کمبود اطلاعات موجب شکل‌گیری فهمی ناقص در خواننده می‌شود، و منابع مناسب و کافی در تألیف این کتاب استفاده نشده است و بخشهای مختلف این کتاب، برگرفته از تحقیقات پیشینیان است و نویسندۀ آن نقش چندانی در یافتن مطالبی که به نام خود آورده است نداشته است.  

چکیده بررسی مفهوم ایران و هویت ملی در ارتباط با مسئلۀ تنوع قومی و زبانی جامعۀ ایرانی موضوع اصلی مطرح در کتاب ایران در پنج روایت است. نویسندۀ کتاب با ارجاع به واقعیت تنوع قومی ‌ـ زبانی و جغرافیایی جامعۀ ایرانی درصدد ارائۀ خوانشی کثرت‌گرا از مفهوم ایران و هویت ملی است. وی با نقد گفتمان تقلیل‌گرای ناسیونالیستی ایرانیت و هویت ملی را مقوله‌ای فراتر از عنصر واحد آریایی و فارس‌بودن‌ می‌داند و معتقد است باید تمام اقوام و زبان‌‌های ایرانی چون ترکی، عربی، کردی، بلوچی، و ترکمن را در دایرۀ هویت ملی و زبان‌‌های ملی ایرانی قرار داد. نویسنده، براساس چنین نگرشی، به طرح «روایت»‌‌های شریعتی، مطهری، آل‌احمد، زرین‌کوب، و مسکوب دربارۀ مفهوم ایران، هویت ملی، مسئلۀ تنوع زبانی، و خصوصاً زبان ترکی می‌پردازد. در پژوهش حاضر، براساس روش تحلیل محتوای کیفی، روایت‌‌های اندیشمندان یادشده دربارۀ ایران و هویت ملی، براساس بازخوانی مؤلف کتاب، مطرح و بعد دیدگاه‌‌های نویسندۀ کتاب درمورد مفهوم ایران و هویت ملی بررسی شده است. در مبحث پایانی هم کاستی‌‌های تحلیلی و استنادی کتاب ایران در پنج روایت بیان شده است.

چکیده مکاتبات اداری از سبک‌‌‌های ادبی معیار زبان فارسی است که ویژگی‌‌‌های نگارشی واژگانی، کلیشه‌‌‌های ثابت ساختاری، و سبکی دارد. آموزش چنین سبکی از کاربرد زبان، به‌ویژه آموزش زبان به‌عنوان زبان خارجی (براساس نمونۀ آموزش زبان فارسی به روس‌‌‌زبانان در موضوع پژوهش) ویژگی‌‌‌ها و راه‌کارهای روشی خود را دارد. خوانش و ترجمۀ متن مکاتبات اداری فارسی به این ‌دلایل با دشواری‌هایی برای روس‌‌‌زبانان هم‌راه است: نخست عربی‌‌‌گرایی در مکاتبات، دوم دگرگونی معنای پاره‌‌‌ای از واژگان عربی اقتباس‌شده در زبان فارسی، سوم ویژگی تملق‌گویی افراطی به‌عنوان اظهار ادب در نامه‌‌‌نگاری فارسی. این دلایل همه سبب شده‌‌‌اند که خوانش و فهم متن مبنای مکاتبات اداری و بازرگانی برای خارجی‌‌‌زبانان دشوارتر شود. کتاب زبان فارسی ـ مکاتبات و اسناد بازرگانی (Персидский язык. Коммерческая корреспонденция и документация)، نوشتۀ حبیب نجفُف، باآن‌که گنجینۀ ارزش‌مندی است از مجموعۀ مکاتبات اداری و بازرگانی میان ایران و شوروی/ فدراسیون روسیه، هم‌زمان عیب‌‌‌ها و ایراداتی بر آن وارد است که حضورنداشتن ویراستار فارسی‌‌‌زبان در بازبینی متن‌‌‌های بخش «گفت‌وگو»، به‌کارگیری کاربردهای سبکی نادرست در زبان تحت‌تأثیر خطاهای پربسامدی گویش‌وران فارسی، و آموزش کاربرد واژگانی که امروزه دیگر در زبان منسوخ شده‌‌‌اند از آن‌ جمله است.

چکیده در این مقاله، کتاب تاریخ ترجمه در ایران، نوشتۀ عبدالحسین آذرنگ، بررسی و نقد شده است. نثر روان و ویرایش دقیق کتاب، پیراسته‎بودن آن از غلط‌های نگارشی، و ارائۀ شماری نکتۀ خوب دربارۀ ترجمه در برخی دوره‌های تاریخ ایران از ویژگی‌‌های نیکویی است که خواننده به‌هنگام خواندن کتاب به وجود آن‌ها پی می‌‌برد. تکراری‌بودن بسیاری از مطالب و اِتکایِ بیش ‌از اندازۀ کتاب به شماری از منبع‌‌ها، کلی‌‌گویی، حاکم‌نبودن سامان مشخصی بر تقسیم‌‌بندی محتوا، دقیق‌نبودن برخی از اطلاعات تاریخی ارائه‌‌شده، و... نیز از ضعف‌‌هایی است که خواننده به‌هنگام خواندن کتاب با آن روبه‌رو می‌‌شود. ازسوی‌دیگر، باتوجه‌به ‌آن‌که دربارۀ تاریخ ترجمه در برخی از دوره‌‌های تاریخ ایران پژوهش‌‌های بیش‌تری انجام شده است، بهتر بود که در این کتاب بیش‌تر بر آن بخش‌‌هایی از تاریخ ترجمه در ایران تمرکز می‌‌شد که پژوهش چندانی دربارۀ آن انجام نشده است.

چکیده دستور وابستگی یکی ‎از دستورهای صورت‌گراست که براساس وابستگی بین عناصر واژگانی یک جمله بنا نهاده شده ‎است. این وابستگی‎ها مبتنی‌بر ظرفیت واژگان است. بنابراین، بازنمایی معنایی واژه‎ها در چهارچوب ظرفیت ستون‌فقرات این دستور است. مقالۀ حاضر براساس سه رأس مطالب به بررسی و نقد کتاب دستور زبان فارسی براساس نظریۀ گروه‌های خودگردان در دستور وابستگی می‌پردازد. ابتدا مروری مختصر بر فصل‌های کتاب ارائه می‌شود. سپس به تحلیل و ارزیابی اثر پرداخته و نقاط ضعف و قوت کتاب از زوایای مختلف بررسی می‌شود. در این بخش از نظر اصطلاح‌شناسی و بیان مفاهیم نکاتی مطرح می‌شود. ازآن‌جاکه دستور وابستگی جزء دستورهای زایشی نیست، مقایسه‌ای بین دستور وابستگی و ساخت سازه‎ای انجام شده ‌است تا درک محتوا برای خواننده‌ای آسان شود که پیش‌زمینۀ دستور زایشی دارد و از تشویش ذهن وی درمورد برخی مفاهیم پایه‎ای بکاهد. درانتها، درمورد چگونگی توسعۀ دستور وابستگی در این کتاب نکات و پیش‌نهادهایی ارائه می‌شود.

چکیده کتاب پردازش زبان طبیعی و بازیابی اطلاعات کتابی است گردآورده و ترجمه‌شده که نویسندۀ مشخصی ندارد و ترجمۀ جعفر مهراد و مریم ناصری است. اگر بپذیریم که بازیابی قلب رشتۀ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی است، می‌توانیم بگوییم که اگر این بازیابی با زبان طبیعی انجام شود، نتیجه برای آن سودمندتر خواهد بود. پس کتابی که دربارۀ «پردازش زبان طبیعی و بازیابی اطلاعات» باشد، می‌‌تواند برای رشته و حرفه از ارزش بالایی برخوردار باشد. افزون‌براین، در گرایش «بازیابی اطلاعات و دانش» دورۀ دکترای علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی، از 1391 درسی تخصصی الزامی با عنوان «پردازش زبان طبیعی» ارائه شده که باتوجه‌به کمبود (و شاید هم نبود) منابعی برای این درس وجود کتابی با محتوای پردازش زبان طبیعی می‌‌تواند فی‌نفسه سودمند باشد؛ اما کتاب ایرادهایی دارد که در تحلیل و ارزیابی محتوایی اثر با تفصیل بیش‌تری دربارۀ آن‌‌ها بحث خواهد شد. دربارۀ رعایت اصول علمی ارجاع‌‌دهی در درون متن و کتاب‌‌نامه (که در پایان هر فصل آمده است) نیز در «تحلیل و ارزیابی محتوایی اثر» مطالبی ارائه خواهد شد. رابطۀ میان اصطلاحات ترجمه‌شده در متن، واژه‌‌نامه، و نمایه در کتاب موردنقد با استفاده از جدول‌ بررسی خواهد شد.

چکیده علم معانی به بررسی روشهای کاربرد مؤثر زبان می‌پردازد و بلاغیون می‌کوشند تا با استخراج اصول مؤثر سخن گفتن، فن سخنوری را به دیگران بیاموزند و رمز و راز سخن بلیغ را دریابند. بنای کتب بلاغی فارسی دری، بر ترجمة کتب بلاغی عربی با درج چند نمونه فارسی نهاده شده‌است و از دیر باز به نقل همان چند مثال مکرّر و مستعمل گذشتگان اکتفا گردیده‌است که نشان از عدم درک و فهم درست مؤلفان از بلاغت است. در این مقاله کتاب «بلاغت 1(معانی)» که کتاب درسی بزرگترین دانشگاه کشور، پیام نور، است؛ از لحاظ شکل و محتوا و روش و نظریه، نقد و ارزیابی گردید. از محاسن کتاب می‌توان به تدوین مباحث علم معانی بر اساس مقوله‌های دستور زبان فارسی اشاره کرد و از عیوب آن نیز می‌توان به تحمیلِ قواعد بلاغت زبان عربی بر زبان فارسی، عدم توجه به پویایی زبان، اختصاص علم معانی به زبان ادبی، نگاه صفر و یکی به بلاغت، عدم توجّه به کلیت اثر و عدم توجه به وجه شنیداری و شفاهی زبان اشاره کرد.

چکیده در این مقاله کتاب «جامعه ­شناسی زبان (برنامه­ ریزی زبان فارسی و نگرش­ های زبانی)»، نوشته نگار داوری اردکانی با همکاری آذردخت جلیلیان، بررسی و نقد شده است. در این راستا، هم به ساختار و جنبه­ های صوری کتاب و رعایت اصولِ پژوهش و نگارش علمی توجه شده، و هم به محتوای کتاب و آنچه در آن آمده است. به طور کلی می ­توان گفت آن بخش­ هایی از کتاب که حاصل و نتایج کارهای میدانی مولف اصلی آن را بیان می­کند، دارای نکته ­ها و یافته­ های سودمند و درخور توجه بسیاری برای برنامه ­ریزی زبان فارسی است. از نظر صوری، بر کتاب ایرادهایی چون بی ­توجهی به جدانویسی، سرهم­ نویسی، رعایت نکردن نیم­ فاصله، رعایت نکردن اصول ارجاع ­دهی،... مترتب است. از نظر محتوایی هم برخی از مطالب مطرح ­شده شتابزده، نامنسجم و نامفهوم به نظر می ­رسد. همچنین تکرار چندباره برخی از مطالب در جاهای مختلف کتاب برای خواننده پرسش­ برانگیز است. زبان ترجمه ­ای بخش­ هایی از مطالب کتاب، نقل حجم بزرگی از مطالب نویسندگان دیگر، برابرهای غیردقیق برای برخی از اصطلاحات و واژه­ های غیرفارسی، از دیگر ایرادهای محتوایی کتاب است.

چکیده هدف مقالۀ حاضر تأکید بر اهمیت پژوهش در حوزۀ واژگان پایه و بررسی انتقادی کتاب واژگان پایۀ فارسی از زبان کودکان ایرانی و طرح ملی شناسایی واژگان پایه‌ فارسی از منظر روان­ شناختی، زبان ­شناختی، روش­ شناسی و آموزشی است. در ابتدا به اهمیت موضوع واژگان پایه و تاریخچة تدوین کتاب اشاره می ­شود. سپس محتوای اثر توصیف و تحلیل می­شود. به این ترتیب، پس از مروری بر فصل­ های مختلف کتاب، نقدی اجمالی از بخش­ های مختلف ارائه خواهد شد. به عبارت دیگر، پس از نقد بخش «بی ­مقدمه»، روش ­شناسی طرح ملی شناسایی واژگان پایه نقد می ­شود و سعی می­ شود با اشاره به ابزارهای گرد­آوری داده در طرح ملی شناسایی واژگان پایه، تصویری انتقادی از روال استخراج واژگانِ طبقه ­بندی شده در کتاب ارائه می­ گردد. در ادامه دو بخش اصلی کتاب (جدول ­های موضوعی و پلکانی و پای ه­ای) دقیق­ تر نقد و تحلیل می ­شوند.

چکیده چکیده
دستور زبان فارسی از دیدگاه رده‌شناسی نوشتة شهرزاد ماهوتیان و ترجمة مهدی سمائی، از سلسله‌کتاب‌هایی است که به‌منظور مقایسة زبان‌های گوناگون و بررسی آن‌ها، براساس معیارهای جهانی و فراگیر و فراهم‌کردن داده‌هایی واحد و نظام‌مند برای محققان زبان‌شناسی نظری و پژوهشگران رده‌شناسی نوشته شده است. این کتاب، از بعد پژوهشی کتاب ارزش‌مندی است، اما در ابعاد ظاهری و ساختاری و محتوایی، کاستی‌هایی دارد که در این مقاله به آن‌ها پرداخته می‌شود. از آن‌جا که این کتاب، برای واحد درسیِ ساخت زبان فارسی در مقطع کارشناسی ارشد رشتة زبان‌شناسی همگانی دانشگاه پیام نور تدریس می‌شود، ضرورت دارد که در چاپ‌های بعدی به‌دقت بازنگری شود.

چکیده چکیده
محسنات بدیعی یا آرایه‌های بلاغی ابزار‌هایی‌اند که ادبا با به‌کارگیری آن‌ها به آرایش زبان خود می‌پردازند. این آرایه‌ها همزاد زبان نیستند ولی زادۀ زمان و محیطی‌اند که زبان در آن رشد و نمو می‌کند و به بالندگی می‌رسد. با توجه به قرابت‌های موجود میان زبان فارسی و عربی و با استناد به شواهد موجود می‌توان گفت اکثر قریب به اتفاق آرایه‌های عربی در زبان فارسی هم به‌کار رفته‌اند. کاربرد این آرایه‌ها در زبان فارسی به گونه‌های زیر است:
الف) کاربرد آرایه با همان اسم و بدون هیچ تغییر در نحوۀ به‌کارگیری؛ ب) کاربرد آرایه با اسمی که در عربی کم‌تر به آن شهرت دارد؛ پ) کاربرد آرایه با اسمی که در زبان عربی به آن مشهور نیست؛ ت) کاربرد آرایه با اسمی جدید یا اسمی که ترجمه‌ شدۀ نام عربی آن است؛ ث) کاربرد آرایه با تفاوت اندک در نحوۀ به‌کارگیری؛ ج) کاربرد آرایه با شیوه‌ای کاملاً متفاوت. همچنین در این بررسی مشخص شد که برخی از آرایه‌های عربی در زبان فارسی کاربرد ندارند.
در زبان فارسی به آرایه‌هایی اشاره شده است که فارسی‌زبانان آن را از زبان‌های دیگر گرفته‌اند و در کتاب‌های قدیم عربی که در این علم نوشته‌شده‌اند نیامده است. مؤلفان جدید نیز کم‌تر به بدیع و نوآوری‌های این علم پرداخته‌اند.
در بررسی نمونه‌ها به تداخل موضوعی علم معانی و بیان با این علم پی می‌بریم؛ به‌نحوی که در هر دو زبان مسائل علوم مذکور گاه وارد آرایه‌های بدیعی شده‌اند.
این مقاله در نهایت اثبات می‌کند که بدیع اولین ‌بار به‌صورت علمی مستقل در زبان عربی بررسی شد و فارسی ‌زبانان از نمونه‌های عربی الگو گرفتند.