پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده بحث از هویت ملی ایرانی‏ها ترسیم سیمای آن و نقد مبانی‏‏اش ازجمله مباحثِ مناقشه‏انگیزِ دانشگاهی در دهه‏های اخیر بوده است. این گفت‏وگوی مناقشه‏آمیز به‏‏ویژه درسایۀ برآمدن نظریه‏هایی که پست‏مدرن خوانده می‏شوند پای خویش را به تاریخ‏نویسی باز کرده است و عده‏ای را بر آن داشته تا روایت‏های مرسوم از تاریخ ایران را از دریچۀ چشم‏اندازهای تازۀ منتقدانه بنگرند و ضعف‏های آن‏ها را هویدا کنند. در این مقاله، یکی از آثار پر‏ارجاع ازاین‏دست تحقیقات را برگزیده‏ایم؛ یعنی تجدد بومی و بازاندیشی تاریخی نوشتۀ محمد توکلی طرقی. نشان داده‏ایم که این تألیف باوجود تکیه بر منابع دست‏اول و بازخوانی مبتکرانۀ آن‏ها نقص‏هایی تئوریک و روش‏شناسانه در خود نهان دارد. برای توصیف نقصان‏ها در فصل‏هایی مستقل به نقد فرم، مبانی نظری، و روش‏شناسی اثر پرداخته‏ایم و کوشیده‏ایم نشان دهیم که این ضعف‏ها تا چه‏اندازه بر پذیرش نتایج تحقیق اثر می‏گذارند. براساس این مطالعه به‏نظر می‏رسد کاستی اصلی در طرح نظری‏ کتاب آن است که تعریف روشنی از سنت به‏دست نداده است. چنین ابهامی در تعریف سنت نیز به جوانب مختلف اثر رسوخ کرده و پذیرش استدلال‏های آن را سخت دشوار کرده است.

چکیده هویت یا پرسش از کیستی و چیستی انسان به‌صورت شکلی از آگاهی تاریخی بروز کرده و دارای کارویژه‌های فردی و اجتماعی متعددی است. در دهه‌های اخیر، باتوجه‌به پیچیده‌شدن روند هویت‌یابی و نیز گستردگی لایه‌ها و ابعاد هویت، گسترش جهانی‌شدن، پیدایش مکاتب و ره‌یافت‌های مدرن و پسامدرن دربارة تبیین مبانی، مؤلفه‌ها و کارکردهای آن، و نیز تأثیر روی‌دادهای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی در امر هویت‌یابی موضوع هویت برای بسیاری از جوامع به مسئله‌ای مهم و اساسی تبدیل شده است، به‌طوری‌که حتی آن را بحران تعبیر می‌کنند. در ایران هم باتوجه‌به تنوع قومی و زبانی، میراث غنی تاریخی و فرهنگی، تأثیرات جهانی، و عوامل دیگر در دهه‌های گذشته هویت به مسئله‌ای اجتماعی ـ سیاسی و نیز موضوع علمی ـ پژوهشی مهمی تبدیل شده است. این مقاله بر آن است که کتاب هویت ایرانی را از جنبة انتقادی تحلیل و مهم‌ترین ابعاد مثبت و نیز کاستی‌های آن را بررسی کند. دستاوردهای تحقیق بیان‌گر آن است که تعریف‌نکردن عملیاتی مفاهیم اصلی، تکیه بر گفتمان هویتی ایران‌مدار و نادیده‌گرفتن گفتمان‌های هویت‌بخش دیگر، تناقض در مبانی نظری و روش‌شناختی مقالات، تکیه بر دوره‌بندی‌های تاریخ سیاسی، و نادیده‌گرفتن چالش‌های برآمده از رویارویی هویت ایرانی و هویت ملی ازجمله کاستی‌های کتاب است.

چکیده بررسی مفهوم ایران و هویت ملی در ارتباط با مسئلۀ تنوع قومی و زبانی جامعۀ ایرانی موضوع اصلی مطرح در کتاب ایران در پنج روایت است. نویسندۀ کتاب با ارجاع به واقعیت تنوع قومی ‌ـ زبانی و جغرافیایی جامعۀ ایرانی درصدد ارائۀ خوانشی کثرت‌گرا از مفهوم ایران و هویت ملی است. وی با نقد گفتمان تقلیل‌گرای ناسیونالیستی ایرانیت و هویت ملی را مقوله‌ای فراتر از عنصر واحد آریایی و فارس‌بودن‌ می‌داند و معتقد است باید تمام اقوام و زبان‌‌های ایرانی چون ترکی، عربی، کردی، بلوچی، و ترکمن را در دایرۀ هویت ملی و زبان‌‌های ملی ایرانی قرار داد. نویسنده، براساس چنین نگرشی، به طرح «روایت»‌‌های شریعتی، مطهری، آل‌احمد، زرین‌کوب، و مسکوب دربارۀ مفهوم ایران، هویت ملی، مسئلۀ تنوع زبانی، و خصوصاً زبان ترکی می‌پردازد. در پژوهش حاضر، براساس روش تحلیل محتوای کیفی، روایت‌‌های اندیشمندان یادشده دربارۀ ایران و هویت ملی، براساس بازخوانی مؤلف کتاب، مطرح و بعد دیدگاه‌‌های نویسندۀ کتاب درمورد مفهوم ایران و هویت ملی بررسی شده است. در مبحث پایانی هم کاستی‌‌های تحلیلی و استنادی کتاب ایران در پنج روایت بیان شده است.