پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده این مقاله به بررسی آثار یکی از مهمترین متفکران پست‌مدرن در حوزه الهیات یعنی جان کاپوتو می‌پردازد، کاپوتو نقد خود به الهیات متافیزیکی را ابتدا با تأثیرپذیرفتن از پرسش بنیادین هایدگر در باب متافیزیک آغاز می‌کند، سپس وی با الهام از مفهوم واسازی دریدا و با تأکید بر مفهوم متافیزیک حضور، مسیر فراروی از نگاه‌های متافیزیکی را در به تعویق انداختن هر امر حاضر دنبال می‌کند. طرح نهایی کاپوتو با تأسیس یک دین پسامتافیزیکی که در آن حضور بی‌واسطه در محضر امر دینی اهمیت می‌یابد پایه‌ریزی می‌شود، با این وجود و علی‌رغم مسئله الهیاتی بسیار مهمی که کاپوتو مطرح می‌کند، هنوز ردپای نگاه‌های انسان‌محورانه و ابهام در تعالی خدا در اندیشه‌های وی وجود دارد.در نهایت اتخاذ رویکر انتقادی نسبت به آثار کاپوتو بیش از هرچیز در نسبت با وضعیت پست‌مدرنیسم معنا می‌یابد که دو مولفۀ تعالی الاهیاتی  و سایۀ انسان‌محوری هنوز در آثار وی مشهود است. در این مقاله سعی شده است تا عمدۀ آثار کاپوتو مورد مداقه قرار گیرد.

چکیده این مطالعه به نقد و بررسی کتاب مطالعاتی در باره طبقات اجتماعی(ژرژ گورویچ) می­پردازد و می­خواهد کارآمدی نظریه‌های مطرح‌شده در آن را در تحلیل طبقات اجتماعی معاصر ارزیابی کند. مسئله اصلی این است که چگونه این کتاب مفهوم طبقه اجتماعی را در چشم‌اندازهای مختلف مورد سنجش قرار می‌دهد و چه تمایزاتی بین نظریات مارکسیستی، غیرمارکسیستی، و دیدگاه گورویچ در مواجهه با بحث طبقات وجود دارد. برای این منظور، مقاله با روشی تحلیلی-انتقادی، محتوای هر سه بخش اصلی کتاب را بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که کتاب با ارائه مفاهیمی مانند «فراکارکردی بودن»، «ناهمگرایی»، و «مقاومت در برابر جامعه کل»، تلاش می‌کند تا طبقات را به‌عنوان پدیده‌ای پیچیده و چندلایه معرفی کند که در تعامل با ساختارهای اجتماعی گسترده‌تر شکل می‌گیرند. با این حال، نقدهای واردشده به کتاب شامل عدم ارائه تعریف عملیاتی روشن، کلی‌گرایی افراطی، کم‌توجهی به نقش زنان و گروه‌های بینابینی، و ناروشن بودن جایگاه دولت و جنبش‌های اجتماعی است. همچنین، کتاب از تأثیر روندهای جهانی‌شدن بر طبقات اجتماعی غافل مانده است. در نهایت، این مطالعه نشان می‌دهد که با وجود کاستی‌ها، چارچوب نظری گورویچ تا حد زیادی می‌تواند به‌عنوان پایه‌ای برای تحلیل نابرابری‌های اجتماعی معاصر مورد استفاده قرار گیرد. 

چکیده   طبق مبانی علم اقتصاد، بازار سازوکاری خوبنیاد دارد و هر نیرویی بیرون از این نظم مخل تشکیل و بازی بازار است. این حکم ریشه در طرح آدام اسمیت از مکانیزم کنش انسان در رساله احساسات اخلاقی دارد. این ایده به دانش اقتصاد فرصت داد داعیه علمی بودن (محاسبه‌گری، پیش بینی پذیری و عاری بودن احکام خود از امورنامحاسباتی) را داشته باشد. اما از سوی دیگر عامل انسان زدایی از صحنه کنش اقتصادی شد و آن را به یک ماشین از پیش برنامه ریزی شده فروکاست. در این طرح، محاسبه امری غیر انسانی فرض می‌شود. منتقدان درونی و بیرونی دانش اقتصاد گرچه مباحث متعددی را درباره ایده بازار مطرح کرده‌اند اما چون نتوانسته‌اند نشان دهند، تصمیم و اراده یا همان امر نامحاسباتی چگونه در بنیاد محاسبه و کنش اقتصادی انسان وجود دارد، انتقادات آن‌ها در نهایت نتوانسته است نشان دهد که بازار چرا و چگونه در تشکیل خود به سیاست نیاز دارد. در بهترین حالت تنها موفق شده‌اند نشان دهند دولت عاری از سیاست باید طبق قوانین دورنزاد بازار از آن مراقبت کند و به این ترتیب مسئله دوگانگی انسان اقتصادی با انسان اجتماعی صاحب اراده، همچنان باقی مانده است. پژوهش حاضر با روش جامعه شناسی تاریخی- تطبیقی اقتصاد مکس وبر، نقش سیاست را در تاریخ تشکیل بازار آزاد نشان داده است.  

چکیده مقاله حاضر به بررسی و نقد کتاب «معنا، فرهنگ و زندگی اجتماعی» استوارت هال به‏روش توصیفی-تحلیلی پرداخته است. محور اصلی کتاب، بررسی چیستی معنا، فرهنگ و رابطه آن با زندگی اجتماعی-سیاسی است. بررسی‏ها نشان می‏دهد به‏رغم اهمیت کتاب، ترجمۀ بخشی از متن انگلیسی که صرفاً مقدمه‏ای برای بحث اصلی است و همچنین نواقص شکلی و محتوایی همچون نیاوردن پاورقی اصطلاحات و اسامی خاص، اشکالات نگارشی، ضعف در معادل‏گزینی و عدم‏یکدستی در ترجمه از ارزش آن کاسته است. هال، متأثر از گرامشی، مفهوم هژمونی را از سلطه طبقاتی به منازعۀ گفتمانی در فرهنگ و رسانه گسترش داده و بر تقاطع نژاد، جنسیت و هویت تأکید دارد. برخلاف ادوارد سعید که بازنمایی را ابزاری برای سلطۀ غرب بر شرق می‏داند، هال آن‏را سّیال و مقاومت‏پذیر می‏بیند. به‏دیدگاه هال نیز نقدهایی از لحاظ سبک نوشتاری-تحلیلی و روش‏شناختی وارد است که در برخی مواقع موجب شده است خوانندگان در خوانش و فهم آثار او با مشکل مواجه گردند. از نقدهای دیگری که می‏توان در مورد او نوشت، نگاه سیّال و تقلیل‏گرایانه به فرهنگ و نادیده‏گرفتن ساختارهای تاریخی، اجتماعی و اقتصادی است. با همة این‏ها، در عصر سرمایه‏داری دیجیتال، دیدگاه استوارت هال همچنان به‏عنوان چراغ امید در مبارزات اجتماعی امروز بسیار مهم و بنیادی است.

چکیده مقاله حاضر تلاش می‏‌کند تا با رویکردی میان ‏رشته‏‌ای، ملهم از روان‏کاوی، جامعه ‌شناسی، و عرفان نظری، به نقد منظر دوگانه ‏انگارِ حاکم بر اکثر نظریات علوم انسانی و اجتماعی بپردازد. دراین‌‏راه، ابتدا ازخلال روایتی روان‏‌کاوانه از تولد سوژه، مقدمه بحث شرح داده می‏‌شود. سپس، در بخش بیان مسئله، طرح می‏‌شود که مشکل بنیادین منظر دوگانه‏ انگار مدرن این است که با فراموشیِ لحظه جدایی از هستی، سوژگی به ‏مثابه معرفتی ثانوی، اعتباری، موقتی، و البته ضروری را به‏ شکلی توهمی به ‏جایِ هستی‏‌شناسی حقیقی می‏‌گیرد و سپس تلاش می‌‏کند واقعیت بیرونی را برمبنای دوگانه سوژ-ابژه توضیح‏ دهد. مقاله سپس با تکیه به آثار متأخر گئورگ زیمل، این ایده را که تجربه وحدت با هستی در دنیای پسا-اودیپی ناممکن است، رد می‏‌کند. این مهم به‏‌واسطة منظر نوکانتیِ زیمل و بسط این ایدة امانوئل کانت تحقق می‌‏یابد که تعلیق مرز میان سوژه و ابژه در سپهر زیبایی‏‌شناسی ممکن است. براین‌‏اساس، زیمل امکان تعلیق دوگانه سوژه-ابژه را در سطح اجتماعی و سیاسی نیز ممکن می‏‌داند. مقاله در ادامه مفهوم «تخطی» را پیش می‌‏کشد و سعی می‌‏کند با استفاده از مفاهیم جامعه‏‌شناختی «من فاعلی» و «من مفعولی» از جرج هربرت مید و همچنین به‏‌مددِ خوانشی عرفانی با تکیه بر آراء ابن ‏عربی و جلال‏الدین محمد رومی، امکان تعلیق دوگانه سوژه-ابژه را بر رسد.

چکیده «مدرنیتۀ بازاندیشانه» مفهومی نوپدید است که دلالت­های نظری مهمی به­همراه دارد. این مفهوم نخستین بار در اثری با عنوان «مدرنیته بازاندیشانه: سیاست، سنت و زیبایی­شناسی در نظم اجتماعی مدرن» به قلم آنتونی گیدنز، اولریش بک و اسکات لش مطرح شد. مقاله حاضر میکوشد تا از خلال نقد و تفسیر ایدۀ کانونی این اثر سویه­های پنهان مدرنیتۀ نوپدید را بررسی کند و نشان دهد چگونه ایدۀ ایجابی مدرنیتۀ بازاندیشانه میتواند ناظر بر پیدایش مفهومی سلبی و بحران­زده از مدرنیته باشد. این نوشتار در سه سطح توصیف، تحلیل و نظرورزی سامان یافته است: نخست و در سطح توصیفی عناصر اصلی تشکیل­دهندۀ «مدرنیتۀ بازاندیشانه» را معرفی میکنیم. دوم و در سطح تحلیلی میکوشیم تا به تعبیر لئو اشتراوس نظری به «بین­سطور» بیفکنیم و سویه­های پنهان این ایده را آشکار سازیم. در اینجا نشان خواهیم داد که در مفهوم­پردازی­های صورت­گرفته همواره دو سناریوی رقیب وجود دارد: سناریویی ایجابی و آرمانی و سناریویی سلبی و پادآرمانی. به نظر میرسد سناریوی نخست رویۀ آشکار و سناریوی دوم رویۀ پنهان این ایده است. در انتها و در مقام نظرورزی به طرح ایدۀ «مدرنیتۀ بحران­زده» خواهیم پرداخت و نشان میدهیم که چگونه در سایۀ تقویت روزافزون مدرنیسم، شاهد تضعیف فزانیده مدرنیته هستیم.

چکیده مقالۀ حاضر به نقد کتاب جامعه‏شناسی ادبیات، نوشتۀ آلن سوئینگوود و دیانا لارنسون، می‏پردازد. کتاب یادشده دومین اثر با عنوان جامعه‏شناسی ادبیات است که پس از ربع قرن به‌عنوان کتاب درسی دانشگاهی از سوی سازمان سمت به‌طبع رسیده است. کتاب ترجمه‏ای نیکو و ظاهری جذاب دارد. اِشکال اصلی قدیمی‌بودن آن است. براساس توافقی ناگفته در حوزۀ ادبیات دانشگاهی، ترجمۀ آثار قدیمی تلویحاً به‌معنای آن است که نویسنده نظریه‏پردازی گران‏قدر یا شارحی قابل‌اتکاست. کتاب حاضر، نوشته‌شده به سال 1970، در هیچ‏یک از این دو رسته نمی‏گنجد. به‌علاوه، میان نویسندگان کتاب و مترجم فارسی در شناسایی منزلتِ اثر وفاق وجود ندارد. نویسندگانْ کتاب را پیش‌نهادی برای مطالعه و تحقیق و مقدمه ‏ای بر رشته‏ای می‏دانند که هنوز دانش منسجمی از آن در ادبیات انگلیسی‏ زبان نیست. مترجم آن را اثری سترگ می‏داند که همانندی ندارد. حال‌آن‏که، گلچین نظری و خلاصۀ تاریخی کتاب از دو منظر محل اشکال‏اند. نخست، هر دو بخش به‌نحوی با رویکرد ضد پوزیتیویستی کتاب در تضادند: چه در منطق گزینش نظریه‏پردازان و وقایع و چه در صورت‏بندی و ارائۀ مطالب. دوم، خلاصۀ نظری و روشیْ نابسنده است. درمجموع، باتوجه‌به دردست‌رس‌بودن مجموعۀ غنی از مقالات و کتب متفکران جامعه ‏شناسی ادبیات، جامعه‏ شناسی فرهنگی، نقد ادبی، و فیلسوفان میان‏‌رشته‌‏ای کتاب مذکور برای تدریس چندان بسنده نمی‏نماید.

چکیده ژانر خلقیات‏نویسی، به‏عنوان یکی از گونه‏های ویژۀ نوشتارهای اجتماعی، درپی بررسی و فهرست‏برداری از خصلت‏های اخلاقی و رفتاری ایرانیان است. آثار متعددی در ذیل این ژانر نوشته شده است. ما در این پژوهش برای بررسی و نقد بازنمایی رفتارهای اخلاقی ایرانیان، کتاب جامعه‏شناسی خودمانی؛ چرا درمانده‏ایم؟، اثر حسن نراقی، را انتخاب کرده‌ایم و با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی، براساس الگوی تئون ون‏دایک، آن را نقد کرده‏ایم. نتایج پژوهش نشان داد نراقی در این اثر بسیاری از استراتژی‏های ایدئولوژیک را برای به‌تصویرکشیدن رفتارهای اخلاقی ایرانیان مورداستفاده قرار داده است. گفتمانی که نراقی در پرتوِ آن ایرانیان را نقد می‏کند، گفتمان خودانتقادی است. او بیش از آن‌که به بررسی و توصیف رفتارهای ایرانیان بپردازد، درحال ساخت این رفتارهاست. براساس بازنمایی نراقی، رفتارهای اخلاقیِ ناپسند ایرانیان چهارده‏برابر بیش‌تر از رفتارهای اخلاقیِ پسندیدۀ آن‏هاست. آثار ژانر خلقیات‏نویسی درنهایت ادعا می‏کنند ایرانیان ذاتاً غیراخلاقی عمل می‏کنند و درمقابل، غربی‏ها ذاتاً مردمانی اخلاق‏مدار هستند. بنابراین، آثار این ژانر را باید نقد کرد؛ چراکه با بازنمایی غیرواقعی از ما ایرانیان می‏توانند پی‌آمدهای هویتی منفی برای جامعه داشته باشند.

چکیده در این نوشتار، موقعیت انسان‏شناسی در زمینۀ علم و فناوری موردپرسش قرار گرفته شده است. مایکل فیشر، از نظریه‏پردازان حوزۀ انسان‏شناسی به‌صورت عام و انسان‏شناسی علم و فناوری به‌صورت خاص، انسان‏شناسی علم و فناوری را در چهار تبارشناسی موردبحث قرار داده است. وی ضرورت مبرم توجه به این حوزه را فراتر از ادعاهای کلی چون ازخودبیگانگی بازار و نقدهای روشن‌فکرانه به مدرنیته تحت عنوان فناوری‏زدگی بیان می‏کند. این محقق انسان‏شناسی در تحلیل‏های خود درمورد ظهور جهان‏سیاسیِ‏ علم‏فناورانۀ قرن بیست‌ویکم از ایران به‌عنوان یکی از فعالان در عرصۀ علم‌‏فناورانه با اقتضائات خود نام می‏برد. اشاره به عناوین مراکز مطالعاتی و تحقیقاتی علم و فناوری در ایران و طرح موضوعات و میدان‏های پژوهش مدرن برای انسان‏شناسان ایرانی درجهت فهم عمیق تأثیرات این مراکز صنعت و نوآوری بر جامعه و جهان اهمیت دارد. ترجمۀ این دسته از آثارِ فیشر در دورۀ اخیر، باوجود نثر دشوار و جمله‏بندی‏های طولانی، نیازِ مبرمِ این شاخه از انسان‏شناسی در ایران است. آثار فیشر، به‌لحاظ هم جمله‏بندی و هم استفاده از اصطلاحات تخصصی علوم پایه و فنی، به مترجمانی از حوزۀ انسان‏شناسی علم و فناوری یا تیم‏های تخصصی متشکل از انسان‏شناس و فعالان حوزۀ فنی و علوم پایه به‌صورت مشارکتی نیاز دارد.

چکیده ساعی در کتاب خویش مدعی است که شواهد تجربی بر تراکم منابع قدرت در ایران دلالت دارد. بنابراین تلاش دارد تا توزیع تراکم قدرت در دولت‏های بعد از انقلاب را تبیین کند. او مدعی است که تراکم قدرت به‏مثابۀ معلول زیرمجموعۀ ترکیب شروط علی طبقۀ اجتماعی نخبگان سیاسی و تجربۀ مناصب دارای قدرت در دیوان‏سالاری حکومتی است. وی با خودداری آگاهانه از سوابق پژوهش و با استفاده از رویکرد ترکیب‏گرایانۀ تحلیل متغیرمحور و موردمحور، تحقیق خود را به‏صورت تطبیقی و ناظر بر رابطۀ مجموعه‏ای به‌انجام می‏رساند. جدا از اعوجاجاتی که بر بخش نظری و روشی کتاب حاکم است، مهم‏ترین آسیب کتاب بی‌توجهی به تاریخ و روندهای منحصربه‏فرد ایران است. او دقت نمی‏کند که چرخش نخبگان در نظام‏های سیاسی باثبات و مستحکم، که دچار تلاطم و دگرگونی رادیکال، انقلابی، و جنگ تحمیلی نشده‏اند، قابل‌کاربرد است، نه درمورد نظام سیاسی ایران که به علل و دلایلی موضوع مناسبی برای چرخش نخبگان نیست. برخلاف نظر ساعی، واقعیت این است که روحانیون در کابینۀ دولت‏ها حضور کمی دارند. فرمت رساله‏ای کتاب، اشکالات املایی (تایپی)، انشایی، نگارشی، صوری و شکلی، و نام بی‏مسمای کتاب از آسیب‏های کتاب است.

چکیده فهم حاصل از آگاهی و عمل است و فهم اجتماعی نگاهی جامعه‏شناسانه به موضوع موردمشاهده است که درجهت دریافت استنباط اجتماعی رخ می‏دهد؛ چنان‏چه این فهم درطول تاریخ عرف را به‏دلیل هم‏سویی با هنجارهای اجتماعی شکل می‏دهد. عرف دینی نشئت‏گرفته از هنجارهای دینی و متون دینی است و سبب ایجاد روش متفاوت زندگی می‏گردد. در این جهت، کتاب‏هایی در زمان‏های مختلف به‏نگارش درآمده‏اند که هدف آنان پاسخ به نیازهای اجتماعی درجهت حفظ و گسترش هنجارهای اجتماعی است. هدف از بررسی دو کتاب حلیة ‏المتقین و مفاتیح ‏الحیاة تأثیر نقش‏های محیطی بر نگارندگان و مداقه در فهم اجتماعی از عرف دینی شیعه است. گرایش عرف دینی شیعه را به‏طور کلی می‏توان به دو بخش اصلی اجتماعی (تمدن اسلامی) و فردی (انسان توحیدی) تقسیم کرد. روش تحقیق روش مقایسه‏ای (تطبیقی) است که باعث افزایش آگاهی، جلوگیری از تعمیمات بی‏جا، و عبرت‏آموزی می‏گردد.

چکیده بحث از هویت ملی ایرانی‏ها ترسیم سیمای آن و نقد مبانی‏‏اش ازجمله مباحثِ مناقشه‏انگیزِ دانشگاهی در دهه‏های اخیر بوده است. این گفت‏وگوی مناقشه‏آمیز به‏‏ویژه درسایۀ برآمدن نظریه‏هایی که پست‏مدرن خوانده می‏شوند پای خویش را به تاریخ‏نویسی باز کرده است و عده‏ای را بر آن داشته تا روایت‏های مرسوم از تاریخ ایران را از دریچۀ چشم‏اندازهای تازۀ منتقدانه بنگرند و ضعف‏های آن‏ها را هویدا کنند. در این مقاله، یکی از آثار پر‏ارجاع ازاین‏دست تحقیقات را برگزیده‏ایم؛ یعنی تجدد بومی و بازاندیشی تاریخی نوشتۀ محمد توکلی طرقی. نشان داده‏ایم که این تألیف باوجود تکیه بر منابع دست‏اول و بازخوانی مبتکرانۀ آن‏ها نقص‏هایی تئوریک و روش‏شناسانه در خود نهان دارد. برای توصیف نقصان‏ها در فصل‏هایی مستقل به نقد فرم، مبانی نظری، و روش‏شناسی اثر پرداخته‏ایم و کوشیده‏ایم نشان دهیم که این ضعف‏ها تا چه‏اندازه بر پذیرش نتایج تحقیق اثر می‏گذارند. براساس این مطالعه به‏نظر می‏رسد کاستی اصلی در طرح نظری‏ کتاب آن است که تعریف روشنی از سنت به‏دست نداده است. چنین ابهامی در تعریف سنت نیز به جوانب مختلف اثر رسوخ کرده و پذیرش استدلال‏های آن را سخت دشوار کرده است.

چکیده کتاب مردم‌‌شناسی فرهنگی در دنیای درحال جهانی‏شدن (ویرایش چهارم، 2017) اثر باربارا میلر یک کتاب آموزشی است که با هدف معرفی رشتة مهم مردم‌‌شناسی فرهنگی به دانشجویان نوشته شده است. فصل آغازین کتاب به تاریخ و نظریه‌‌های مردم‌‌شناسی فرهنگی و مفهوم کلیدی فرهنگ، و فصل دوم به روش پژوهش در مردم‌‌شناسی فرهنگی اختصاص دارند. نُه فصل بعدی ذیل سه محور شالوده‌‌های فرهنگ، سازمان اجتماعی، و نظام‌‌های نمادین قرار گرفته‌‌اند. دو فصل آخر هم به دو موضوع مهم معاصر می‌‌پردازد: حرکت و توسعه. میلر تلاش وافری کرده تا با نوآوری‌‌هایی هم فرم کتاب را برای خوانندگان دل‏پذیر کند و هم آن‌‌ها را به‌‌طور عمیق‌‌تری با مطالب هر فصل درگیر سازد. در این جهت، نویسنده نُه تکنیک به‏کار برده و همین فنون‌‌اند که کتاب مردم‌‌شناسی فرهنگی در دنیای درحال جهانی‏شدن را از یک اثر معمول در کتب درسی فراتر می‌‌برند. نقاط قوت اثر عبارت‏اند از: درگیری ملموس خواننده، یادگیری تفکر مردم‌‌شناختی، کاربردی‏دیدن مردم‌‌شناسی فرهنگی، معرفی رویکردهای انتقادی، و ارائة تغییرات معاصر در موضوعات. نقاط ضعف اثر را می‌‌توان در غفلت از برخی جریان‌‌های نظری معاصر، خام‌‌دستی مهم در روش پژوهش مردم‌‌شناسی به‌‌طور خاص شیوه‌‌های بازنمایی و فنون تحلیل داده‌‌های میدانی، و دست‏رسی نابرابر به بسته‌‌های تکمیلی کتاب یافت.  

چکیده هدف عمدة مقالة حاضر تحلیل انتقادی کتاب جهل مقدس: زمان دین بدون فرهنگ، نوشتۀ الیویه روی، است. به‏طور خاص، این پژوهش کوشید تقابل یا هم‏زیستی دین و فرهنگ را از خلال تحلیل‏های نویسندۀ کتاب استخراج کند و به بررسی تأثیر مواضع ایدئولوژیک نویسنده بر متن بپردازد. ازاین‏رو، با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی برمبنای آرای فِرکِلاف، محتوای این اثر طی سه مرحلۀ توصیف، تبیین، و تفسیر موردواکاوی ‏و نقد قرار گرفت. یافته‏ ها نشان داد گفتمان کانونی و مسلط این اثر ظهور بنیادگرایی دینی در جهان به‏عنوان خروجی گسسته‏شدن پیوندها میان نشانه‏های فرهنگی و نشانه‏های دینی است. این اثر در تشخیص و تبیین رابطۀ دین و فرهنگ و مصادیق آن به‏خطا رفته و پیش‏نهاد هم‏گرایی دین و فرهنگ را مطرح کرده که با شواهد و مستندات تاریخی از گذشته تاکنون، حداقل درمورد دین اسلام، در تناقض است. هم‏چنین، تفسیر نویسنده از بنیادگرایی اسلامی تصویری مبهم و نارسا و متضمن توجیهی نادرست از هویت سیاسی اسلام در دوران معاصر است.

چکیده کتاب امید در آستانگی: واکاوی انسان‌شناختی سه زیارت سانتیاگو دِ کامپوستلا، حج و اربعین از محمد نصراوی (1399)، از معدود آثاری است که کوشیده تا با طرح ایدۀ اتوپیا و مفاهیم و معانی وابسته به آن، با تأکید بر آراء افرادی نظیر وبر، فوکو و از همه بیشتر، ارنست بلوخ، سه زیارت مذکور در عنوان کتاب را با مطالعه‌ای انسان‌شناختی، با نگاهی اتوپیایی تحلیل کند. ایدۀ اتوپیایی آنطور که ارنست بلوخ تأکید دارد، بر مفهوم هنوز-نه استوار است که می‌کوشد قلمرو «نامتناهی» اتوپیا را در مقابل هستی «متناهی» کنونی قرار دهد. آقای نصراوی، این مفهوم را دربارۀ متعلّق زیارات مذکور و در تحلیل اربعین، آن‌را معادل امام معصوم قرار داده است. در این مقاله با روش تطبیقی، پس از ارائۀ نقدهای صوری، به‌لحاظ محتوایی در نقد ایدۀ بلوخ، با تکیه بر حکمت متعالیه و اصول مشهور آن همچون اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری، به این ایده می‌پردازیم که قلمرو نامتناهی، نه در مقابل واقعیت و هستی، بلکه عینِ آن است. در نتیجه‌گیری به مخاطرات انحصار هستی به قلمرو حسی-تجربی برای تلقیِ زیارت به‌مثابه یک حالتِ اتوپیایی اشاره شده است که منجر به نادیده‌انگاری وجوه متعددِ آن از جمله اخلاقی‌بودن، شناختی‌ و معرفت‌بخش بودن، بهره‌مندی از هستی و واقعیت، قاعده‌مند بودن و نظایر آنها می‌شود.

چکیده کتاب اصول علم ثروت ملل؛ یعنی اکونومی پلیتیک، ترجمة محمدعلی فروغی مشهور به ذکاءالملک (ثانی)، نخستین کتاب علمی در رشتة اقتصاد در ایران است و به همین دلیل پس از بازنشر آن در دهه‌های اخیر، بیشتر از منظر اقتصادی مورد توجه و تأمل قرار گرفته، اما دلالت‌های سیاسی آن نادیده مانده؛ به خصوص از آن جهت که این اثر در کشاکش گفتمانی عصر مشروطه منتشر شده است. نوشتار پیشِ رو می‌کوشد با بهره‌گیری از آراء میشل فوکو دربارة نسبت اقتصاد سیاسی و حکومت‌مندی و از منظر جامعه‌شناسی تاریخی کتاب مزبور را بازخوانی و دلالت‌های سیاسی آن را بررسی نماید؛ و به این پرسش پاسخ گوید که آیا ترجمه و انتشار این اثر را می‌توان دلیلی بر شکل‌گیری «گفتمان اقتصاد سیاسی» در ایران دانست؟ مقاله پس از بررسی مضامین اصلی کتاب و دلالت آن بر مقولة سیاست و حکم‌رانی، پرسش مزبور را چنین پاسخ می‌دهد که اگرچه پل بورگار کتاب اکونومی پلیتیک را در فرانسه،‌ در «گفتمان اقتصاد سیاسی» تألیف کرده، اما فروغی آن را در ایران، در زمانة استیلای «گفتمان حقوقی» عصر مشروطه ترجمه نموده است و ازاین‌روی ترجمه و انتشار این کتاب را نمی‌توان مصداقی از «گفتمان اقتصاد سیاسی» در ایران به شمار آورد.

چکیده الفاظ‌واشیا: باستان‌شناسی علوم انسانی پنجمین و از مهم­ترین آثار میشل فوکوست. هدف این مقاله بررسی و نقد کتاب الفاظ و اشیا: باستان‌شناسی علوم انسانی فوکو است. روش تحقیق در مقالۀ مزبور «روش تحلیل محتوای کیفی» و گردآوری اطلاعات با مطالعۀ اسنادی است. الفاظ ‌و اشیا درپی تحلیل باستان‌شناسانة دانش و تحلیل اپیستمه است که آن را از رهگذر واکاوی دو گسست مهم در اپیستمة فرهنگ غربی در سه قلمرو زبان، علوم طبیعی و اقتصاد بررسی می‌کند. کتاب هم به‌سبب وجه توصیفی نگاهِ باستان‌شناسانۀ فوکو و بی‌توجهی‌اش به امر علیّت و هم درپی تعارض رویکردی با جریان‌های فکری اصلی زمانه‌اش آماج انتقادها قرار گرفت. فوکو در آثار بعدی‌اش گرچه به «تبارشناسی» روی آورد، باستان‌شناسی را دگرگون و اصلاح کرد و کنار نگذاشت. اثر نخست، به‌ترجمة یحیی امامی از انگلیسی، باعنوان نظم اشیا: دیرینه‌شناسی علوم انسانی و سپس به‌ترجمة فاطمه ولیانی از فرانسوی، با‌عنوان الفاظ و اشیا: باستان‌شناسی علوم انسانی منتشر شد. ولیانی در انتقال به زبان مقصد موفق­تر و در معادل‌گزینی‌ها دقیق‌ترست، اما برخی واژگان برگزیدة وی درمقایسه با امامی، در زبان فارسی چندان جاافتاده نیستند. مقاله ضمن نگاه انتقادی به الفاظ و اشیا، به نقد شکلی و محتوایی ترجمه نیز پرداخته است.

چکیده انگیزه و هدف اصلی توماس ساموئل کوهْن از تدوین کتاب ساختار انقلاب‌های علمی ارائة تحلیلی در حوزۀ تاریخ فلسفۀ علم و تبیین د‌گرگونی‌ها و استمرار نهاد علم است. کوهْن که تحصیلاتش را در فیزیک (مهندسی هیدرولیک) تا درجة دکتری به‌پایان رسانده است، بیش‌تر به تاریخ فلسفۀ علم (یا به‌گفتة بعضی، تاریخ و فلسفۀ علم)‌ گرایش داشت. او تحت‌تأثیر آموزه‌های افرادی مانند ماکس پلانک، الکساندر کویره، و جیمز کاننت، رئیس دانشگاه هاروارد در زمان تحصیل نویسنده در آن دانشگاه، به این ‌گرایش علاقه‌مند شد. علاوه‌بر این افراد، لودویگ ویتگنشتاین و استنلی کیول بر کوهْن و علاقه‌مندی او به رویکرد هرمنوتیک بسیار اثرگذار بودند. کوهْن در این کتاب، که در زمان خود (دهۀ 1960) کاری به‌واقع نوآورانه بود، مفاهیم مهمی را به‌کار می‌گیرد که شاید مهم‌ترین آن‌ها «پارادایم» و «اجتماع علمی» باشد. مناسباتی که کوهْن بین این دو مفهوم بیان کرده در توسعة جامعه‌شناسی علم تأثیر فراوان داشته است. هدف اصلی این مقاله بازخوانی نقادانۀ این اثر مهم از دید جامعه‌شناختی است.

چکیده کتاب زوال پدرسالاری، فروپاشی خانواده یا ظهور خانوادۀ مدنی به بررسی دو امکان در وضعیت خانواده در ایران پرداخته است که به‌زعم نویسنده می‌توانند هم‌زمان نیز وجود داشته باشند. وی با رویکردی انتقادی سعی کرده است سیاست‌ها و طرح‌های اجرا‌شده در خانواده را ارزیابی کند و با آسیب‌شناسی تشخیص‌ها و راه‌کارها، به راه‌بردهای جای‌گزین دست یابد. این مقاله به مرور انتقادی این کتاب پرداخته است. بررسی ساختار، شکل، محتوا، و روش تحقیق در این کتاب نشان داد باوجود‌این‌که طرح موضوع کتاب بحث جدید و عنوان انتخابی بسیار جذاب است و جای کار تحقیقاتی زیادی دارد که می‌تواند زمینه‌ساز پژوهش‌ها و رساله‌‌های تحقیقاتی آینده باشد، ایرادهای اساسی در بخش ساختار دارد، به‌طوری‌که به‌نظر می‌رسد مطالب کتاب انسجام مناسبی ندارد و مطالب اصلی در بخش اول کتاب آمده است و بخش‌های بعدی تکرار مطالب فصل اول است. از نظر محتوا نیز کتاب تناقضات مفهومی و نظری دارد و ادعاهای نویسنده استدلال‌ها و شواهد منطقی اقناع‌کننده را ندارد. از نظر روش نیز این کتاب دچار ابهاماتی است. بنابراین، باوجود عنوان و موضوع خوب، معرفی آن به دانشجویان به‌شکل کنونی آن پیش‌نهاد نمی‌شود.

چکیده رابطة میان خود و فرهنگ به‌‌عنوان موضوع اصلی مردم‌‌شناسی روان‌شناختی از عرصه‌‌‌های پژوهشی مهمی است که مردم‌‌شناسان را از دیرباز درگیر خود کرده است. کتاب فرهنگ و هویت: تاریخ، نظریه، و کاربرد انسان‌‌شناسی روان‌شناختی (ویرایش دوم 2007) اثر چارلز لیندولم با ترجمة محسن ثلاثی از بهترین و جامع‌‌ترین منابعی است که به معرفی این شاخه و جریان‌ها و آثار شاخص آن پرداخته است. کتاب در پنج بخش و سیزده فصل براساس رویکرد تلفیقی خودِ لیندولم سازمان یافته است که در آن رویکرد‌های روان‌شناختی، مردم‌شناختی، و جامعه‌شناختی را با بررسی ماهیت پیچیدة سه سطح روان‌‌های فردی، ارزش‌‌های فرهنگی، و سازمان جمعی با یک‌دیگر تلفیق می‌کند. لیندولم نه‌فقط هویت و فرهنگ، بلکه موضوعات کلاسیک و مهم روان‌شناسی مانند خود، اندیشیدن، عواطف، و اختلال روانی را از طریق میراث مردم‌‌شناختی به‌بحث می‌‌کشد. کتاب نقاط قوت زیادی دارد؛ ازجمله مرور دیدگاه‌‌‌های فلسفی، استفادة گسترده از داده‌های تحقیقات میدانی مردم‌‌شناس‌‌ها، قرار‌دادن بحث‌‌‌های مردم‌‌شناسی روان‌شناختی در زمینة بزرگ‌‌تر اتفاق‌‌‌های اجتماع علمی مردم‌‌شناسی، جامعیت در معرفی منابع، و ترکیب بحث‌‌‌های نظری با مثال‌‌‌های تجربی. از نقاط ضعف کتاب نقص در یک‌دست‌دیدن فرهنگ‌ها و جوامع غربی و توضیح‌ندادن اصول، مبانی، و روش‌‌های روان‌کاوی است.

چکیده هویت یا پرسش از کیستی و چیستی انسان به‌صورت شکلی از آگاهی تاریخی بروز کرده و دارای کارویژه‌های فردی و اجتماعی متعددی است. در دهه‌های اخیر، باتوجه‌به پیچیده‌شدن روند هویت‌یابی و نیز گستردگی لایه‌ها و ابعاد هویت، گسترش جهانی‌شدن، پیدایش مکاتب و ره‌یافت‌های مدرن و پسامدرن دربارة تبیین مبانی، مؤلفه‌ها و کارکردهای آن، و نیز تأثیر روی‌دادهای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی در امر هویت‌یابی موضوع هویت برای بسیاری از جوامع به مسئله‌ای مهم و اساسی تبدیل شده است، به‌طوری‌که حتی آن را بحران تعبیر می‌کنند. در ایران هم باتوجه‌به تنوع قومی و زبانی، میراث غنی تاریخی و فرهنگی، تأثیرات جهانی، و عوامل دیگر در دهه‌های گذشته هویت به مسئله‌ای اجتماعی ـ سیاسی و نیز موضوع علمی ـ پژوهشی مهمی تبدیل شده است. این مقاله بر آن است که کتاب هویت ایرانی را از جنبة انتقادی تحلیل و مهم‌ترین ابعاد مثبت و نیز کاستی‌های آن را بررسی کند. دستاوردهای تحقیق بیان‌گر آن است که تعریف‌نکردن عملیاتی مفاهیم اصلی، تکیه بر گفتمان هویتی ایران‌مدار و نادیده‌گرفتن گفتمان‌های هویت‌بخش دیگر، تناقض در مبانی نظری و روش‌شناختی مقالات، تکیه بر دوره‌بندی‌های تاریخ سیاسی، و نادیده‌گرفتن چالش‌های برآمده از رویارویی هویت ایرانی و هویت ملی ازجمله کاستی‌های کتاب است.

چکیده سال‌خوردگی جمعیت سرنوشت جمعیت‌شناختی محتوم جوامع معاصر خواهد بود. کم‌توجهی به این پدیده می‌تواند پی‌آمدهای آن را به‌مراتب پیچیده‌تر و دشوارتر سازد. تألیف و ترجمۀ متون علمی و پژوهش در این زمینه از مسیرهای اصلی شناخت این پدیده و مدیریت آن است. هدف این مقاله معرفی، ارزیابی، و نقد کتاب سال‌خوردگی جمعیت و اقتصاد نسلی: چشم‌اندازی جهانی است. این اثر از معدود کتاب‌هایی است که در زمینۀ سال‌خوردگی جمعیت به زبان فارسی منتشر شده است. بررسی و ارزیابی کتاب در سه بعد شکلی، ساختاری، و محتوایی انجام شد. نتایج نشان داد که باوجود ایرادهای شکلی، ساختاری، و محتوایی کتاب درمجموع از کیفیت مناسب و مطلوبی برخوردار است. باتوجه‌به تغییرات صورت‌گرفته در ساختار سنی جمعیت ایران و چشم‌انداز آیندۀ آن، ترجمۀ فارسی این کتاب، گذشته‌ازاین‌که می‌تواند منبع مناسبی برای دانشجویان جمعیت‌شناسی باشد، می‌تواند مورداستفادۀ جمعیت‌شناسان، اقتصاددان‌ها، برنامه‌ریزان، و مدیران حوزۀ سیاست‌گذاری جمعیت نیز قرار بگیرد. پیش‌نهاد می‌شود در چاپ‌ بعد مترجمان، ضمن اصلاح ایرادهای تایپی، ویرایشی، و نگارشی، در قالب مقدمۀ مترجمان، دلایل خود را در گزینش تنها نه فصل از کتاب اصلی برای ترجمه بیان کنند.

چکیده بررسی مفهوم ایران و هویت ملی در ارتباط با مسئلۀ تنوع قومی و زبانی جامعۀ ایرانی موضوع اصلی مطرح در کتاب ایران در پنج روایت است. نویسندۀ کتاب با ارجاع به واقعیت تنوع قومی ‌ـ زبانی و جغرافیایی جامعۀ ایرانی درصدد ارائۀ خوانشی کثرت‌گرا از مفهوم ایران و هویت ملی است. وی با نقد گفتمان تقلیل‌گرای ناسیونالیستی ایرانیت و هویت ملی را مقوله‌ای فراتر از عنصر واحد آریایی و فارس‌بودن‌ می‌داند و معتقد است باید تمام اقوام و زبان‌‌های ایرانی چون ترکی، عربی، کردی، بلوچی، و ترکمن را در دایرۀ هویت ملی و زبان‌‌های ملی ایرانی قرار داد. نویسنده، براساس چنین نگرشی، به طرح «روایت»‌‌های شریعتی، مطهری، آل‌احمد، زرین‌کوب، و مسکوب دربارۀ مفهوم ایران، هویت ملی، مسئلۀ تنوع زبانی، و خصوصاً زبان ترکی می‌پردازد. در پژوهش حاضر، براساس روش تحلیل محتوای کیفی، روایت‌‌های اندیشمندان یادشده دربارۀ ایران و هویت ملی، براساس بازخوانی مؤلف کتاب، مطرح و بعد دیدگاه‌‌های نویسندۀ کتاب درمورد مفهوم ایران و هویت ملی بررسی شده است. در مبحث پایانی هم کاستی‌‌های تحلیلی و استنادی کتاب ایران در پنج روایت بیان شده است.

چکیده این مقاله به ارزیابی انتقادی کتاب مبانی و اصول جامعه‌شناسی اسلامی، نوشتۀ فرید یونس، خواهد پرداخت. درجهت شتاب‌گرفتن جریان تحول‌خواه در حوزۀ علوم اجتماعی، ضرورت ایجاب می‌کند با طرح و ارزیابی آثار و تحقیقات علمی اندیشمندانی که در این زمینه اقداماتی انجام داده‌اند، گامی اساسی برای ‌دست‌یابی به مدلی مطلوب از «جامعه‌شناسی اسلامی» برداشت و امیدوار بود که از مجموع این تأملات گام مناسبی برای نیل به ذهنیتی روشن دربارۀ «علوم اجتماعی اسلامی» برداشت. روش نقد در این مقاله به این صورت است که ابتدا به معرفی کتاب، مؤلف، مترجم(ها)، و بیان روش‌شناسی نقد حاضر برای رسیدن به توصیفی روشن از کتاب پرداخته می‌شود و درادامه با ‌تأکید بر وجوه محتوایی و ساختاری کتاب به تحلیل و تفسیری از محتوای آن مبادرت می‌ورزیم؛ تحلیلی که بر یافته‌های تاریخی، جامعه‌شناختی، و دینی نویسنده متمرکز است. تلاش برای شناخت ماهیت اجتماع و جامعه از منظر آموزه‌های اسلامی و ارائۀ ترکیبی از استدلال‌ها و تحلیل‌های تاریخی و جامعه‌شناختی با ارجاع به متون دینی را می‌توان از نقاط قوت کتاب تلقی کرد. ازسویی، فقدان مستندات معتبر تاریخی و مواجهۀ سطحی با آموزه‌های اجتماعی اسلامی را نیز می‌توان به‌عنوان نقاط ضعف کتاب حاضر بیان کرد.
کلیدواژه‌ها: 

چکیده در مقالۀ حاضر، کتاب شهرها و مصرف (Cities and Consumption)، اثر مارک جین (Mark Jayne)، با ترجمۀ فارسی مرتضی قلیچ موردنقد و بررسی قرار گرفت. از مزایای این کتاب می‌توان به ارائۀ دیدگاه‌ها، نظریات، پیشینه‌های تجربی، اسناد، و موردپژوهی‌های مختلف درمورد شهر و مصرف اشاره کرد. ترجمه و نگارش کتاب، باوجود ارائۀ اطلاعات مهم پیرامون شهرها و مقولۀ مصرف حاوی انتقاداتی است که از جملۀ آن می‌توان، به‌رغم چاپ دوم کتاب، به غفلت از ویرایش ادبی متون ترجمه‌شده و دقت کم در ترجمۀ محتوایی متون لاتین اشاره داشت، تاجایی‌که برخی از قسمت‌های ترجمه‌شده با متن اصلی کتاب هم‌خوانی قابل‌قبولی ندارد. هم‌چنین، در ارتباط با محتوای کتاب، تبیین جامعی از رابطۀ شهر، مصرف، و ادعاهای مطرح‌شده صورت نگرفته است. به‌عبارتی، کتاب موردبررسی پیش‌فرض‌های نظری و روش‌شناختی ندارد و عناوین فصل‌ها حول ادعای اصلی انسجام پیدا نکرده‌اند. جین جایگاه مصرف و مصرف‌کننده را نتوانسته است در رابطۀ بین ساختار اقتصاد سیاسی و شکل‌گیری شهر مدرن و جامعۀ ‌مصرفی تبیین کند؛ ادعایی که در اغلب بخش‌های کتاب دنبال یا اثبات نمی‌شود. هم‌چنین، ازآن‌جا‌که کتاب مربوط به سال 2006 است، اطلاعات آماری و پیشینه‌های تجربی مورداستفاده به‌روز نیستند.