پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده پژوهش حاضر به واکاوی و سنجش انتقادی انگاره‌های شریعت سنگلجی در اثر محوری وی، توحید عبادت، اختصاص دارد. هدف این نوشتار، بررسی میزان سازگاری و انطباق دیدگاه‌های مؤلف با مبانی کلامی و مناسک استوار بر سنت امامیه، با تکیه بر ادله‌ی متقن دینی است. در فضای گفتمانی مطالعات کلامی، تنقیح و ارزیابی عمیق آموزه‌ها جهت تبیین جایگاه معرفتی آن‌ها، ضرورتی علمی محسوب می‌شود؛ بدین منظور، روش‌شناسی این پژوهش بر نقد متنی و تحلیل استنادی با اتکا به منابع اصیل کلامی و تفسیری شیعه استوار گشته است. در این راستا، استدلال‌های مؤلف پیرامون مقولات کلیدی نظیر شفاعت، توسل، استغاثه، غلو، نذر و تکریم شعائر، در ترازوی نقد علمی نهاده شده است. برآیند این پژوهش نشان می‌دهد که آرای سنگلجی در حوزه‌های یادشده، با اصول مسلم و آموزه‌های بنیادین برخاسته از قرآن کریم و سنت معتبر امامیه، که متکی بر معیارهای وثاقت حدیثی و قواعد رجالی است دارای تعارض است. این مطالعه با رجوع مستقیم به نصوص وحیانی و بهره‌گیری از ابزارهای روشمند، ضمن سنجش اعتبار گزاره‌های مطرح در کتاب توحید عبادت، در پی ارتقای دقت‌نظر علمی در ساحات مباحث اعتقادی است

چکیده هدف مقالۀ حاضر بازخوانی و ارزیابی نقادانۀ کتاب ریشه‌‏های الهیاتی مدرنیته، نوشتة آلن گیلسپی، است. اثر مزبور یکی از متون موفق اجتماعی ـ الهیاتی است. نویسنده، با موضعی خوش‏بینانه درقبال مدرنیته ایدۀ خویش را در کتاب می‏‌پروراند. دغدغۀ اصلی او اثبات نقش الهیات در شکل‏‌گیری مدرنیته است. ادعایی که جایگاهی در روایت عصر روشن‌گری ندارد. گیلسپی معتقد است نه‏تن‌ها ضدیت با دین اساس مدرنیته نیست، بلکه مدرنیته خاستگاه دینی دارد و ظهوریافته در یک گفت‌وگوی الهیاتی است و نه مسئله‏‌ای جدید. تعارض بر سر مسئلۀ ارادۀ خدا و انسان و جمع بین دوگانۀ جبر و اختیار، نزاع‏‌های بعدی فلسفی را در هر دوره‌‏ای شکل می‏دهد. از انقلاب نومینالیستی تا ابداع فردیت توسط پترارک، درپی آن تناقضات حل‌ناشدنی بین اراسموس و لوتر بر سر مسئلۀ دنباله‏‌دار تناقض بین ارادۀ خداوند و ارادۀ انسان زمین‌ه‏ای فراهم آورد تا دکارت معنایی سوبژکتیویته را پی‏ریزی کند که اساس مدرنیته و غرب کنونی را شکل داده است. گیلسپی شرور مدرن را انتقال صفات الهی به انسان یا سکولارشدن این صفات تحلیل می‌کند. بدین‏‌سان او از اختفای سکولاریزاسیون سخن می‏‌گوید و مسئولیت فجایع جنگ‏‌های جهانی و دیگر شرور مدرن را به‏‌پای سکولارشدن صفات الهی و انتقال آن به انسان و نیروهای اجتماعی می‏‌نویسد.

چکیده مقالۀ حاضر مروری انتقادی بر کتاب دین پس از دین اثر واسرستروم است که مضامین اصلی، رویکردهای روش‏‌شناختی، و تأثیرات علمی آن بررسی شده است. هدف اصلی این مقاله ارزیابی این است که واسرستروم چگونه مشارکت‏‌های شولم، الیاده، و کوربن را در اندیشۀ دینی مدرن، به ‏ویژه تمرکز مشترک آن‏‌ها بر عرفان، نمادگرایی، و مطالعۀ پدیدارشناختی دین به‌تصویر می‏کشد. پژوهش حاضر، با استفاده از تحلیل محتوای مبتنی‌بر متن کتاب، به بررسی استفادۀ واسرستروم از مفهوم «دین پس از دین» و تعامل انتقادی او با تعهدات ایدئولوژیک و انتخاب‏‌های روش‏شناختی محققان می‌پردازد. یافته‌ها، نقاط قوت مهمی مانند بافت تاریخی جامع واسرستروم و رویکرد بین‏‌رشته‌ای را برجسته می‌کند، اما انتقادهای قابل‌‏توجه نیز مطرح می‌شود، شامل ابهام در تعریف «دین پس از دین» که مرزهای بین معنویت شخصی، تحقیق دانشگاهی، و تعهدات ایدئولوژیک را محو می‏‌کند و سؤالاتی را درمورد انسجام این مفهوم به‌‏عنوان یک مقولۀ تحلیلی ایجاد می‏‌کند. علاوه‌براین، تأکید بیش‏ از حد بر عرفان اغلب بر تحلیل تاریخی انتقادی، به‌‏ویژه در آثار شولم، سایه می‏‌اندازد و نقد ناکافی مفاهیم اخلاقی ایدئولوژی‌های سیاسی محققان عمق تحلیل واسرستروم را محدود می‏‌کند. این بررسی بر نیاز به تعامل متوازن‏‌تر و دقیق‌تر با تعامل پیچیدۀ بین عرفان، تاریخ، و سیاست در مطالعات دینی مدرن تأکید می‌کند.

چکیده در دوران مدرن، بعد از تضعیف عقلانیت نظری، تجربۀ دینی مرکز توجه بسیاری از فیلسوفان دین قرار گرفت. ازجمله مباحثی که این فیلسوفان به آن علاقۀ وافری نشان دادند بحث از ماهیت تجربۀ دینی و اعتبار یا حجیت آن است. از باب مثال، شلایرماخر و اتو تجربۀ دینی را از مقولۀ احساسِ هم‌راه با آگاهی دانستند و آلستون و سوین‏برن با بیان تشابه آن با تجربۀ حسی سعی در اعتباربخشی به آن داشتند. کتاب عناصر بنیادین فلسفۀ دین: تجربۀ دینی بعد از مروری اجمالی بر برخی از دیدگاه‌‏ها در زمینۀ ماهیت تجربۀ دینی و تبیین رویکرد ادراکی درجهت اثبات اعتبار تجارب دینی و چالش‌‏های پیش‌روی آن، بر آن است تا مباحثی این‌چنین دربارۀ تجربۀ دینی مبتنی‌بر رویکردی معرفت‏‌محور در فلسفۀ دین را ارائه دهد؛ رویکردی که با ایجاد محدودیت‏‌هایی در تعریف تجربۀ دینی و انحصار آن در تجاربی خاص، صرفاً به‌دنبال کشف تطابق این تجارب با واقع است، اما نویسنده لازم می‏‌بیند که این رویکرد معرفت‏‌محور با رویکردی فهم‏‌محور تکمیل گردد؛ رویکرد فهم‏‌محور گسترش فهم انسان دین‌دار را دارای جایگاه بسی مهم‌تر از کشف مطابقت با واقع می‏‌داند و بر این نظر است که فلسفۀ دین لازم است درجهت رشد فاعل شناسا و گسترش فهم او جهت داده شود.

چکیده روضۀ ‏المریدین اثری عرفانی است به نثر که ابوجعفر بن یزدانیار همدانی (380-472) آن را به زبان عربی نوشته‏ است. امروزه نسخه‏‌هایی خطی از این اثر در جهان وجود دارد و سوری و پورجوادی برای نخستین بار این اثر را تصحیح و چاپ کرده‏اند. کتاب روضۀ ‏المریدین اثری است مختصر و جامع که 44 باب دارد و به زبان ساده و روان نوشته شده است. سؤال اصلی این است که روضۀ ‏المریدین چه جایگاهی در منابع عرفانی دارد و ارج و اهمیت این منبع در چیست؟ این اثر قرابت و هم‌سنخی با دیگر آثار عرفانی آن دوره دارد و مبانی عرفانی را ساده تبیین می‏‌کند. تقسیم مباحث به اقسام و انواع را از شگردهای بیانی آن می‏‌توان دانست. مصححان کتاب را در سه بخش مقدمه، متن، و یادداشت‌ها به‌هم‌راه نمایه‌هایی عرضه کرده‏اند. ایشان در تصحیح متن یازده نسخه در دست داشته‏ که از هفت نسخه بهره برده‌‏اند. برخی پرسش‌ها و حتی تردیدها به‌خصوص دربارۀ نویسنده وجود دارد. بااین‌حال، اکنون که روضۀ ‏المریدین به‌چاپ رسیده ‏است، یقیناً برخی سؤال‌ها و پاسخ‌ها دربارة اثر و صاحب آن را پژوهندگان طرح و با شناخت میراث دیگری از عرفان، این جریان را عمیق و غنی خواهند کرد و مسلماً در آینده دربارة منزلت ابن‌یزدانیار و ارج روضۀ ‏المریدین بیش‌تر بحث خواهد شد.

چکیده نظام‏‌های علمی برپایة نظریه‏ها شکل می‏گیرند. مفاهیم در زمرة مهم‏ترین عناصر نظریه‏هایند؛ زیرا تبیین و صورت‏‌بندی نظریه بر شماری از مفاهیم اساسی استوار است. نظریه‌‏ها میراث‏های علمی بزرگ و حاصل کوشش انسانی‌‏اند. ازاین‌رو، نیازمند بررسی و نقد هستند تا اصلاح و ترمیم شوند. پژوهش حاضر به خوانش انتقادی چهار عنصر مفهومی «سنت‌الله»، «تغییر»، «دین»، و «فطرت» در نظریة سنت‏های تاریخی در قرآن شهید صدر می‌‏پردازد که در زمرة مهم‏ترین عناصر مفهومی در نظریة اویند. روش مقاله توصیفی ـ تحلیلی است. پژوهش از نظر نوع و هدفْ بنیادی است. داده‏‌هاى تحقیق از طریق بررسى اسنادى جمع‌آوری و تحلیل شده‌‏اند. قرآن کریم و کتاب مدرسۀ القرآنیۀ شهید صدر به‌عنوان جامعة تحقیق و سایر منابع ناظر به اهداف پژوهش، به‌عنوان منابع تبیینی و تکمیلی پژوهش استفاده شده‌اند. نتیجۀ تحقیق حاکی از آن است که مفهوم‏شناسی شهید صدر منسجم نیست و مفاهیم تبیینی بسنده نیافته‏اند. تبیین مفهوم «سنت‌الله» و مفهوم «تغییر» نیازمند ترمیم و تکمیل است و تبیین مفهوم «دین» نیز، با همة اهمیت و گستردگی، صورت‏بندی، تنظیم، و تنسیقی شایسته ندارد. این امر تدوین‏گران مطالب او را نیز دچار مشکل کرده است، چنان‏که نظریه‌‏پرداز دیدگاه‏‌های دیگران دربارۀ مفهوم «فطرت» را که موردتأیید برخی از روایات نیز است، مطرح‏ نکرده است و علت کنارگذاشتن آن‏ها را بیان نمی‏کند.  

چکیده در حوزۀ مطالعات پسا‏تفسیری قرآن، یکی از شاخه‏ های مهم و روبه‏ رشد بررسی روش ‏های تفسیری و طبقه ‏بندی آن‏هاست که به‏ویژه در یک قرن اخیر موردتوجه قرار گرفته است. طبقه‏بندی روش‏های تفسیری، هم‌چون سایر اندیشه‏های بشری، ممکن است از جنبه‏های مختلف دچار آسیب‏ ها و کاستی‏ هایی شود. در این میان، آفات روش‏شناختی به‌دلیل اهمیت بنیادین روش در علوم و ضرورت دست‌یابی به نظامی جامع و کارآمد برای طبقه ‏بندی تفاسیر از مهم‏ترین چالش‏ها به‌شمار می‏روند. این پژوهش، با هدف بررسی الگوهای تفسیری ارائه‏شده توسط گلدزیهر، ذهبی، معرفت، و فهد رومی، به تحلیل انتقادی آفات روش‏شناختی حاکم بر این الگوها می‏پردازد. یافته‏های تحقیق نشان می‏دهد که طبقه‏بندی‏های ارائه‏شده از روش‏های تفسیری توسط این افراد براساس الگویی تک‏وجهی و نمودار درختی بنا شده است. این الگوها، هرچند ممکن است ارزش آموزشی داشته باشند، در مطالعۀ جریان‏های پیچیدۀ تفسیری ناکارآمد هستند. چنین رویکردهایی تصویری ناقص و تقلیل‏یافته از پدیدۀ روش‏های تفسیری ارائه می‌دهند و فرایند استنتاج را دچار اختلال می‏کنند. این ضعف‏ها ناشی از چالش‏های جدی روش‏شناختی ازجمله غلبۀ رویکرد واگرا، تقلیل‏گرایی، فقدان نگاه طیفی، حاکمیت نگرش دوقطبی، و تمرکز صرف بر رویکرد درزمانی است.

چکیده کتاب کیمیاگر اثر پائولو کوئلیو داستانی نمادین است که مضامین عرفانی را در قالب یک سفر مطرح می‌کند. این مقاله مفاهیم عرفانی مشترک بین «کیمیاگر» و آموزه‌های عرفانی شیخ علاءالدوله سمنانی، عارف برجستۀ قرن هفتم و هشتم هجری، را بررسی می‌کند و با هدف شناسایی مفاهیم عرفانی مشترک مانند وحدت وجود، سفر، نمادپردازی، گنج، و... آغاز و سپس نحوۀ بیان و تفسیر این مفاهیم در هر دو اثر را به‏صورت تطبیقی تحلیل می‌کند. درنهایت، جنبه‌های عرفانی «کیمیاگر» را در ترازوی آموزه‌های عرفانی سمنانی مقایسه، ارزیابی، و نقد می‌کند. این نقد محتوایی با روش توصیفی ـ تحلیلی و به‏شیوۀ تطبیقی و براساس مطالعات کتاب‏خانه‌ای صورت گرفته است. اگرچه منشأ و مبدأ، سبک و شیوه، هدف و مخاطب این بررسی با یک‏دیگر متفاوت است، یافته‌های این پژوهش حکایت از آن دارد که کوئلیو در عناصر مورداشاره در بالا اشتراک لفظی با آموزه‌های عرفانی شیخ سمنانی دارد، ولی در غایت و هدف کاملاً در تضاد و تقابل هم هستند. کوئلیو با اقتباس از آموزه‌های عرفانی و تلفیق آن با اندیشۀ خود و با هدف ارائۀ تفسیری جدید از زندگی به‏دنبال ترویج نوعی معنویت مدرن یا معنویت ممزوج برای پرکردن خلأهای بشر معاصر است.

چکیده این مقاله، برگردان فارسی کتاب اسطوره‌های کهن را بر اساس الگوی «ارزیابی کیفیت ترجمه» و محتوا و اندبشۀ آن را ارزیابی می‌کند. مؤلف نشان می‌دهد داستان‌های قرآن قرآن در سایر کتب دینی ریشه دارد و می‌توان آن را از منظر نظریه‌های ادبیات شفاهی بررسی کرد. اما به چند دلیل، دوندس در بررسی قرآن به مثابه فولکلور موفق نیست. این مقاله، می‌کوشد از یک سو، آراء و دیدگاه‌های دوندس را دربارة قرآن از حیث مولفه‌های محتوایی و به ویژه روش تحقیق دوندس، در پرتو آرای صاحبنظران و پژوهشگران قرآنی بررسی کند و از سوی دیگر، برگردان فارسی این کتاب را بر اساس الگوی «کیفیت ارزیابی ترجمه» در سطوح واژگانی، نحوی، و معنایی بررسی کند. در مجموع، به نظر می‌رسد تحلیل و تبیین دوندس از کیفیت آموزه‌های قرآنی و به ویژه قصه‌های قرآنی، سطحی و کم‌مایه است و به ویژگی‌های منحصر بفرد این قصه‌ها در بطن سوره‌ها، و اینکه این قصه‌ها صرفاً بستری و محملی برای تبیین آموزه‌های دین‌شناختی قرآن است، وقعی ننهاده است. با این حال، مترجم نیز هرچه به انتهای کتاب می‌رسد، تسلط نسبی خود را در فرایند برگردان متن اصلی نشان می‌دهد، درکل، ترجمه همچنان نیاز به ویراستاری ادبی دارد.

چکیده یکی از آثارِ پرخواننده در ایران از آغاز دهۀ 1340ش تا کنون کتاب انسان موجود ناشناخته اثر الکسیس کارِل است. ایرانیان این کتاب را بارها تجدید چاپ، و مستند و منبع بحث‌های مختلف خود کرده، و شخصیت‌هایی پرشمار با اندیشه‌هایی متنوع نیز خواندن آن را ترویج نموده‌اند. با گذشت زمانی هفتادوچند‌ساله از نخستین ترجمۀ فارسیِ کتاب هنوز رونق بازار این اثر از دست نرفته، و درعین‌حال، محتوا و کارکرد آن در جامعۀ ایران تحلیل نشده است. مطالعۀ پیشِ‌رو گامی نخست فراسوی این هدف است. بنا داریم با مرور شواهدِ توجهِ ایرانیان به کتاب از این فرضیه دفاع کنیم که ترویج گستردۀ آن را اسلام‌گرایانی با گرایش‌های مختلف دنبال کرده‌اند و این ترویج نتیجۀ دستاوردهای نظری مهمّ اثر برای این جریان‌ها بوده است؛ جریان‌هایی که خواسته‌اند فقر مطالعات موجود و ضعف‌های نظری در بازنمودن یک نظریۀ انسانِ بومی و مدرن را با بهره‌جویی از کتابِ کارِل جبران کنند. چنان‌که خواهیم دید، از دهۀ 1380ش و با توسعۀ گفتمان علوم انسانی اسلامی نیز این کتاب هم‌چون مؤید ضرورت گزیدن یک علم انسانی دین‌پسند به جای علوم انسانی مُتَعارَف تلقی شده است.

چکیده بررسی‌و‌نقد کتاب درسی به دلیل جایگاه آن در دستیابی به اهداف نظام‌های آموزشی و آتار آن در کیفیت‌بخشی به محتوا‌‌های آموزشی و تربیتی، اهمیت ویژه‌ای دارد. بنابراین ارزیابی این منابع با بهره‌مندی از ملاک‌های دقیق ضرورت دارد. پژوهش حاضر  مبتنی بر شاخص‌های علمی، کتاب" روش‌های تدریس تعلیمات دینی(هدیه‌های آسمانی) ، که توسط سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم اسلامی و انسانی (سمت) برای رشته علوم تربیتی درسال1392منتشر شده را نقد کرده است . شاخص‌های منتخب شاملِ شاخص محتوایی، ساختاری، شکلی، زبانی و روشی است. نتایج پژوهش نشان می دهد: این کتاب نقاط قوت محدودی در شاخص های شکلی و زبانی دارد. اما نقاط ضعف بسیارجدی کتاب در همه شاخص‌های شکلی، زبانی، محتوایی، ساختاری و روشی کاملا آشکار است. از جمله می توان به عدم روز آمدی داده ها، اشکالات علمی، استنادات نادرست، عدم انسجام محتوا و غیر کاربردی بودن اشاره کرد. فقدان این شاخص‌ها به میزانی است  که"علمی و آموزشی بودن " کتاب را رد می نماید. بنابراین این کتاب فاقد اصلی‌ترین ممیزه‌های کتاب درسی دانشگاهی است.پیشنهاد می‌شود مبتنی بر شاخص‌های کتاب درسی دانشگاهی و برنامه درسی تعلیم و تربیت دینی دوره ابتدایی، برای این درس کتاب جدیدی تالیف شود.

چکیده این مقاله درصدد آن است که به نقد و بررسی کتاب ماهیت معرفت عرفانی، نوشتة مسعود اسماعیلی، بپردازد. دربارة معرفت عرفانی و تمایز آن با تجربة عرفانی به‌زبان‌های غیرفارسی آثار بسیاری منتشر شده‌اند؛ اما در زبان فارسی تنها معدودی از پژوهش‌گران به بحث از آن در چهارچوبی علمی و روش‌مند پرداخته‌اند؛ ازجمله در کتاب ماهیت معرفت عرفانی نویسنده کوشیده است با نگاهی تطبیقی در سامانه‌ای جامع به بحث از ماهیت معرفت عرفانی در دو فضای اسلامی و غربی و بیان شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها بپردازد. اگر ملاک ارزیابی ما میزان موفقیت و عدم موفقیت نویسنده در بیان مسئله و بررسی آن باشد، می‌توانیم بگوییم که این کتاب در طرح مباحث تخصصی حوزة فلسفة عرفان به‌خوبی عمل کرده است. بااین‌حال، این کتاب از کاستی‌های صوری و محتوایی، از قبیل کاربرد متناوب معرفت عرفانی و تجربة عرفانی به‌جای یک‌دیگر و اشکال در تقدم و تأخر برخی از فصول کتاب، خالی نیست. این کتاب باوجود این کاستی‌ها اثری قابل‌قبول در حوزة فلسفة عرفان به‌نظر می‌رسد.

چکیده  
یکی از معیارهای مهم در ارزیابی مقالات علمی، اعم از پژوهشی و ترویجی، انتخاب عنوان مناسب است. صاحب‌نظران روش‌شناسی پژوهش‌های علمی معیارهایی ازقبیل جزئی‌بودن، گویایی، جذابیت، اختصار، دقت، و تازگی را برای عناوین مقالات پژوهشی برشمرده‌اند که پای‌بندی به این معیارها در انتخاب عناوین مقالات پژوهشی ضروری است. در مقالة حاضر، برای یافتن پاسخ این مسئله که نویسندگان و داوران مقالات علمی در حوزة دین‌پژوهی تا چه حد به معیارهای انتخاب عنوان توجه داشته‌اند، با روشی آمیخته از توصیف، تطبیق، و نقد، عناوین 86 مقاله از مقالات فصل‌نامۀ علمی ـ پژوهشی علوم حدیث را، برای نمونه، براساس معیارهای یادشده، ارزیابی و نقد کرده‌ایم تا از این ره‌گذر، ضمن بیان میزان توجه یا بی‌توجهی مؤلفان و داوران به این معیارها، شیوة درست انتخاب عناوین علمی برای مقالات پژوهشی دینی را نیز در پژوهش‌های آتی تبیین کنیم.
 
 

چکیده چکیده
از اولین مسائل در بهینه‌سازی و ارتقای سطح کیفی رشته‌های تحصیلی توجه به برنامۀ درسی و محتوای آموزشی است که در سرفصل‌های آن رشته نمود می‌یابد. رشتۀ علوم قرآن و حدیث، به‌سبب ارتباط با دو منبع وحیانی، باید از جامعیت مقبولی برخوردار باشد تا بتواند در تمام عرصه‌های دینی حضور پویا داشته باشد. احراز این جایگاه به برنامه‌ریزی دقیق در حوزۀ آموزش و پژوهش منوط است. مقطع کارشناسی به‌مثابۀ زیرساخت یک رشته باید بتواند توانمندی‌های لازم را در دانشجو ایجاد کند. این مطالبه قطعاً منوط به آموزش‌ استاندارد خواهد بود. مطالعۀ نقادانه و آسیب‌شناسانه در سرفصل و برنامۀ آموزشی می‌تواند بخشی از مطلوب ما را محقق کند. انطباق نداشتن و متناسب نبودن برنامۀ درسی و محتوای آن با عنوان رشته، ضعف در تعیین اهداف دروس و سرفصل آن‌ها، ضعف در تعیین منابع، تکراری بودن بعضی مباحث، فقدان ارتباط منطقی بین دروس، خلأ نگاه نظاممند در تدوین سرفصل کارشناسی در عنایت به مقاطع سه‌گانه، بی‌توجهی به مسئلۀ ارزش‌یابی در سرفصل و نیز متوازن نبودن دو حوزۀ مطالعات قرآنی و مطالعات حدیثی از نظر درسی از جمله آسیب‌های جدی این برنامۀ درسی است.