نظریۀ اصل مثبت: مطالعۀ قلمرو اثباتی اصول عملیه

نوع مقاله: مقاله علمی- پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

10.30465/crtls.2020.5030

چکیده

مجرای اصول عملیه استنباط احکام شرعی در مواردی است که دلیل شرعی وجود ندارد. مؤدای اصولْ غالباً حکم شرعی است و با اثبات حکمْ لوازم آن نیز ثابت می‌گردد، اما گاهی اصل در موضوع حکم شرعی جاری می‌شود (اصل موضوعی). در این فرض با جریان اصل وجود واقعی موضوع ثابت نمی‌گردد؛ زیرا وجود و عدم موضوع یک امر تکوینی است و قابل جعل از ناحیۀ شارع نیست و اصل توان اثبات آن را ندارد؛ بلکه به مجدد اصل ازجهت ترتب آثار و احکام شرعی آن موضوع تعبداً موجود فرض شده و حکم شرعی آن ثابت می‌شود. حال اگر آن موضوع لوازم عقلی و عادی داشته و بر آن‌ها حکم شرعی مترتب باشد، با جریان اصلْ آن لوازم ثابت نشده و حکم شرعی مترتب‌بر آن‌ها نیز ثابت نمی‌شود؛ زیرا لوازم عقلی و عادی موضوع، که امری واقعی و تکوینی هستند، تابع وجود واقعی موضوع‌اند، نه وجود تعبدی و فرضی آن؛ این بحث با عنوان «اصل مُثبت» مطرح است؛ مشهور معتقدند اصل مُثبت لوازم عقلی و عادی موضوع خود و حکم شرعی مترتب‌بر آن نیست. این بحث ثمرۀ عملی زیادی در استنباط احکام دارد. در این مقاله تلاش شده است که ضمن تبیین این قاعدۀ اصولی، تاریخچه و مبانی عدم حجیت آن بررسی گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Positive Principle Theory: The Study of the Positive Realm of Practical Principles Mahmoud Kazemi

نویسنده [English]

  • Mahmoud Kazemi
Associate Professor of Law and Political Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

The implementation of the practical principles of inference of religious ruling is in cases where there is no religious reason. The authority of the principles is often a Shari’a ruling, and its provisions are proved by providing the rules, although sometimes the principle applies to the issue of Shaia’s ruling. In this case, the real existence of the subject is not proved by the flow of the principles because existence and non-existence of the subject are revolutionary affairs, and they cannot be falsified by the Shari’a ruling. The principle has been reassumed in order to regulate the effects of the Shari’a on the subject, and its Shari’a ruling is established. If that subject has rational and ordinary supplies and Shari’a ruling is ordered on them, Shari’a ruling will not be proved through the main course of those supplies, since the rational and ordinary means which are real and formative follow the real existence, not the devotional and hypothetical existence. This issue is investigated as a positive principle. Outstanding people believe that the principle of affirmation of ordinary and rational devices is not the subject, and the religious ruling is not appropriate for it. This argument has been of great importance in inferencing the sentences. In this article, an attempt has been made to explain the history and principles of its lack of authority while explaining this principled rule.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ordinary and Rational Devices
  • Subjective Authorization of Previous State
  • Lack of Authority in Positive Principle
  • Practical Principles
اصفهانی، شیخ محمدحسین (1374)، نهایۀ الدرایۀ، ج 3، قم: انتشارات حضرت سیدالشهداء.

اعتمادی، مصطفی (1369)، شرح الرسائل، ج 2، قم: مکتبۀ العلامه.

انصاری، مرتضی‌ بن محمدامین (بی‌تا)، فرائد الاصول (الرسائل)، قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.

آشتیانی، میرزا محمدحسن (1403 ق)، بحر الفوائد، ج 3، قم: کتاب‌خانۀ آیت‌الله مرعشی.

آملی، میرزاهاشم (۱۳۹۵ ق)، مجمع الافکار (تقریرات درس اصول)، مقرر محمدعلی اسماعیل‌پور، ج 4، قم: چاپ‌خانۀ علمیه.

بجنوردی، سیدحسن موسوی (بی‌تا)، منتهی الاصول، ج 2، بی‌جا: کتاب‌فروشی بصیرتی.

بحرالعلوم، سیدمحمد (1403 ق)، بلغة الفقیه، ج 4، قم: مکتبة الصادق.

جزایری مروج، سیدمحمدجعفر (1415 ق)، منتهی الدرایه، ج 7، قم: دارالکتاب جزایری.

حائری، شیخ‌عبدالکریم (بی‌تا)، درر الفرائد (تقریرات درس اصول سیدمحمد فشارکی)، ج 2، قم: مهر.

حسینی عاملی، سیدمحمدجواد (بی‌تا)، مفتاح الکرامۀ فی شرح قواعد العلامۀ، ج 8، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

حسینی فیروزآبادی، سیدمرتضی (1400 ق)، عنایۀ الاصول فی شرح کفایۀ الاصول، ج 5، قم: فیروزآبادی.

حسینی میلانی، سیدعلی (1428 ق)، تحقیق الاصول (تقریرات اصول آیت‌الله وحید خراسانی)، ج 1، قم: حقایق.

خراسانی، محمدکاظم (1372)، کفایۀ الاصول، ج 2، تهران: اسلامیه.

خمینی، سیدروح‌الله (1415 ق)، مناهج الوصول، ج 1، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

خوئی، سیدابوالقاسم (1417 ق)، الهدایۀ فی الاصول (تقریرات درس اصول)، مقرر شیخ حسن صافی، ج 4، قم: مؤسسۀ صاحب الامر.

خوئی، سیدابوالقاسم (1422 ق)، مصباح الاصول، ج 3، قم: مؤسسۀ نشر الفقاهه.

روحانی، سیدمحمدحسین (1413 ق)، منتقی الاصول (تقریرات درس اصول)، مقرر عبدالصاحب حکیم، ج 6، قم: امیر.

سبحانی، جعفر (1389)، «تقریرات درس خارج اصول»، جلسۀ 24/8/89:

سبزواری، سیدعبدالاعلی (1413 ق)، مهذب الاحکام، ج 30، بیروت: مؤسسة المنار.

صدر، سیدمحمدباقر (1430 ق)، دروس فی علم الاصول، ج 2، قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.

طباطبایی حکیم، سیدمحمدتقی (1414 ق)، المحکم فی اصول الفقه، ج 5، بیروت: مؤسسۀ انصار.

طباطبایی حکیم، سیدمحمدتقی (1428 ق)، اصول العامه للفقه المقارن، قم: ذوی القربی.

طباطبایی، سیدعلی (1418 ق)، ریاض المسائل، ج 14، قم: مؤسسۀ آل البیت.

عراقی، سیدضیاءالدین (1414 ق)، مقالات الاصول، ج 2، قم: مجمع الفکر الاسلامی.

گرجی، ابوالقاسم (1375)، تاریخ فقه و فقها، تهران: سمت.

گلپایگانی، سیدمحمدرضا (1410 ق)، افاضۀ الفوائد، ج 2، قم: دارالقرآن الکریم.

مظفر، محمدرضا (1386 ق)، اصول الفقه، ج 2، نجف: دارالنعمان.

مغنیه، شیخ‌محمدجواد (1975)، علم اصول الفقه فی ثوبه الحدید، بیروت: دارالفهم الملامین.

مکارم شیرازی، ناصر (1416 ق)، انوار الاصول (تقریرات درس خارج)، تقریر احمد القدسی، ج 3، قم: مدرسۀ علمیۀ امیرالمؤمنین (ع).

موسوی تبریزی، میرزا موسی (1369)، اوثق الوسائل فی شرح الرسائل، قم: نجفی.

نائینی، میرزا حسین (1368 ش)، اجود التقریرات (تقریرات درس اصول)، مقرر سیدابوالقاسم خوئی، ج 2، قم: مصطفوی.

نائینی، میرزا حسین (1417 ق)، فوائد الاصول (تقریرات درس اصول)، مقرر شیخ محمدعلی کاظمی، ج 4، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

نجفی، محمدحسن (1404 ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج 25، 39، و 40، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

نجفی، محمدرضا (1413 ق)، وقایة الاذهان، قم: مؤسسۀ آل البیت.

هاشمی شاهرودی، سیدمحمود (1423 ق)، موسوعة الفقه الاسلامی، طبقاً لمذهب اهل البیت (ع)، ج 9، قم: مؤسسة دائرۀ‌المعارف فقه اسلامی.