نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استاد جامعه‌شناسی، دانشگاه شهید چمران

چکیده

چکیده
هدف عمدة مقالة حاضر وارسی و ارزیابی نقادانۀ کتاب دیالکتیک روشنگری نوشتة آدورنو و هورکهایمر است. اثر مزبور یکی از متون اصلی جریان فکریِ «نظریة انتقادی» است که با عنوان صوری مکتب فرانکفورت مشهور شده است. نویسندگان کتاب، به‌‌واقع، از پیش‌‌کسوتان نظریۀ انتقادی‌‌اند و در معماری این جرگۀ فکری و طرح مفاهیم محوری آن جایگاه برجسته‌‌ای دارند. آدورنو و هورکهایمر دیالکتیک روشنگری (پارادایم فکری و جهان‌‌نگری عصر خرد یا مدرنیته) را که بر موضعی خوش‌‌بینانه و مثبت‌‌گرایانه (پوزیتیویستی) استوار است دیدگاهی توهم‌‌آمیز می‌‌دانند. به‌‌ نظر آن‌‌ها مواضع عقلانی و فلسفی روشنگری قرن هجدهم، که پیام‌‌آور دموکراسی و جامعة مدنی بود، اساساً در جهت استقرار سلطه و توسعة جامعة مدیریت‌شده (نظارتی) کارکرد داشته است. برخلاف نیچه که کل پیکرۀ آگاهی (معرفت) و دانش مدرنیته را در خدمت قدرت (خواست قدرت) تشخیص می‌دهد و بر آن نقد بنیان‌کن دارد، نویسندگان این اثر در برابر دیالکتیک توهم‌‌آمیز روشنگری، سرمشق فکری یا پارادایم «دیالکتیک منفی» را پیشنهاد می‌‌کنند که ارزیابی و نقد مستمر ساختار قدرت مسلط موجود را توصیه می‌کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Critical Review of the ‘Dialectic Enlightenment’: An important Socio-philosophical Text

نویسنده [English]

  • F. Ershad
منابع
آدورنو، ت. و م. هورکهایمر (1384). دیالکتیک روشنگری: قطعات فلسفی، ترجمة مراد فرهدپور و امید مهرگان، تهران: گام نو.
آرون، ر. (1352). مراحل اساسی اندیشه در جامعه‌‌شناسی، ترجمة باقر پرهام، تهران: شرکت سهامی انتشار کتاب‌‌های جیبی.
ارشاد، ف. (1384). «سدۀ بیست‌ویکم و آیندة علوم اجتماعی»، مجلة اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، س 20، ش 5 و 6 (شمارة مسلسل، 221 - 222)، بهمن و اسفند.
بویی، آ. (1390). «تئودور آدورنو»، در آنتونی الیوت و برایان ترنر، برداشت‌‌هایی در نظریة اجتماعی معاصر، ترجمة فرهنگ ارشاد، تهران: جامعه‌شناسان.
روجک، ک. (1390). «استوارت هال»، در آنتونی الیوت و برایان ترنر، برداشت‌‌هایی در نظریة اجتماعی معاصر، تهران: جامعه‌‌شناسان.
کالینیکوس، آ. (1383). درآمدی تاریخی بر نظریة اجتماعی، ترجمة اکبر معصوم‌‌بیگی، تهران: نشر آگه.
لنکستر، ل. و. (1370). خداوندان اندیشۀ سیاسی، ترجمة علی رامین، ج 3، تهران: امیرکبیر.
نویمان، ف. (1385). «روشن‌فکران در تبعید»، در پل کانرون، جامعه‌‌شناسی انتقادی، ترجمة حسن چاوشیان، تهران: اختران.
هورکهایمر، م. (1376). سپیده‌دمان فلسفۀ تاریخ بورژوایی، ترجمة محمدجعفر پوینده، تهران: نشر نی.
هورکهایمر، م. (1385). «نظریة سنتی و نظریة انتقادی»، در: پل کانرون، جامعه‌‌شناسی انتقادی، ترجمة حسن چاوشیان، تهران: اختران.
هیوز، ا. (1378). هجرت اندیشۀ اجتماعی، ترجمة عزت‌‌اله فولادوند، تهران: طرح نو.
 
Bottomore, T. (1984). The Frankfort School, Open University.
Calhoun, C. and C. Karaganis (2001). ‘Critical Theory’, in: G. Ritzer and B. Smart, Handbook of Social Theory, Sage.
Elliott, A. and B. Turner (2001). Profiles in Contemporary Social Theory, Sage.
Lowenthal, L. (1987). ‘Sociology of Literature in Retrospect’, Critical Inquiry, No. 14, Autumn.