پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده پژوهش حاضر به واکاوی و سنجش انتقادی انگاره‌های شریعت سنگلجی در اثر محوری وی، توحید عبادت، اختصاص دارد. هدف این نوشتار، بررسی میزان سازگاری و انطباق دیدگاه‌های مؤلف با مبانی کلامی و مناسک استوار بر سنت امامیه، با تکیه بر ادله‌ی متقن دینی است. در فضای گفتمانی مطالعات کلامی، تنقیح و ارزیابی عمیق آموزه‌ها جهت تبیین جایگاه معرفتی آن‌ها، ضرورتی علمی محسوب می‌شود؛ بدین منظور، روش‌شناسی این پژوهش بر نقد متنی و تحلیل استنادی با اتکا به منابع اصیل کلامی و تفسیری شیعه استوار گشته است. در این راستا، استدلال‌های مؤلف پیرامون مقولات کلیدی نظیر شفاعت، توسل، استغاثه، غلو، نذر و تکریم شعائر، در ترازوی نقد علمی نهاده شده است. برآیند این پژوهش نشان می‌دهد که آرای سنگلجی در حوزه‌های یادشده، با اصول مسلم و آموزه‌های بنیادین برخاسته از قرآن کریم و سنت معتبر امامیه، که متکی بر معیارهای وثاقت حدیثی و قواعد رجالی است دارای تعارض است. این مطالعه با رجوع مستقیم به نصوص وحیانی و بهره‌گیری از ابزارهای روشمند، ضمن سنجش اعتبار گزاره‌های مطرح در کتاب توحید عبادت، در پی ارتقای دقت‌نظر علمی در ساحات مباحث اعتقادی است

چکیده دوران پهلوی، از مقاطع محوری تاریخ معاصر ایران است که سیاست خارجی آن در تعامل با تحولات داخلی، نقش نخبگان و محدودیت‌های نظام بین‌الملل شکل گرفته است. کتاب «سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی(۱۳۰۰–۱۳۵۷)» اثر عبدالرضا هوشنگ مهدوی، روایتی منسجم از تحولات دیپلماتیک این دوره ارائه می‌دهد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی انتقادی این کتاب از منظر نظری، روش‌شناختی و محتوایی انجام شده است. پرسش اصلی آن است که آیا این اثر می‌تواند تحلیلی همه‌جانبه از سیاست خارجی پهلوی ارائه دهد؟ فرضیه حاکی است که تمرکز غالب بر شاه و نخبگان، غفلت از نقش نهادهای داخلی، نیروهای اجتماعی و زمینه‌های اقتصادی-فرهنگی، و فقدان چارچوب نظری صریح، موجب شده تحلیل کتاب عمدتاً در سطحی توصیفی باقی بماند و ظرفیت تبیین علّی و چندسطحی آن محدود گردد. چارچوب نظری، مبتنی بر رویکرد تحلیل چندسطحی و مدل چندشاخه‌ای مورن و پاکن است که سطوح فردی، نهادی، اجتماعی و ساختاری نظام بین‌الملل را هم‌زمان تحلیل می‌کند. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد انتقادی بوده و داده‌ها از مطالعۀ کتاب مهدوی، اسناد آرشیوی، خاطرات سیاسیون، مطبوعات و پژوهش‌های معتبر گردآوری شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد بازخوانی انتقادی این اثر، امکان ارائۀ تحلیلی دقیق‌تر و جامع‌تر از سیاست خارجی ایران در دورۀ پهلوی را فراهم می‌سازد.

چکیده دکارت نسبت بین متافیزیک و فیزیک را در مقدمۀ رسالۀ اصول فلسفه در پرتو استعارۀ درخت دانش مطرح کرده است. طرح این مسئله در مقدمۀ رساله‌ای که قرار است به نحو نظام‌مند این نسبت را صورت بندی کند، برآمده از نظام فکری دکارت و هماهنگ با انسجام ساختاری آن است؛ نظامی که در آن متافیزیک بنیاد فیزیک است، اما بدون آنکه فیزیک به نتایج قیاسی محض فروکاسته شود. این مقاله در پی پاسخ به این پرسش است که این نسبت، در پرتو استعارۀ درخت دانش، چگونه باید فهمیده شود. بررسی دو رسالۀ دربارۀ جهان و اصول فلسفه نشان می‌دهد که برخلاف دو سطح نخست شکل‌گیری فیزیک که در حوزۀ متافیزیک محض، یعنی ایده‌های عقلی و قضایای مبتنی بر آن‌ها قرار دارند و استنتاج قیاسی در آن‌ها با تکیه بر عقل محض و معیار وضوح و تمایز صورت می‌پذیرد، قوانین سه‌گانۀ طبیعت صرفاً از طریق استنتاج عقلانی محض از سطوح پیشین به‌‌دست نمی‌آید و فرضیه و آزمایش نیز در شکل‌گیری آن‌‌ها نقش تعیین‌کننده دارند. بنابراین «ریشه‌بودن» متافیزیک نه به معنای استنتاج مستقیم قوانین، بلکه به معنای استواری آن‌ها بر بنیادی ژرف‌تر است؛ بنیادی که سه نقش هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌‌شناختی را در قبال فیزیک بر عهده می‌گیرد

چکیده کتاب پدیدارشناسی و عرفان: عمودیت تجربة دینی اثر آنتونی جی. استاینباک، با ارائه مفهوم «عمودیت» به­مثابه­ی گونه‌ای بنیادین از دادگی فراتر از الگوهای سوژه‌محور و ابژه‌ساز، گامی نو در پدیدارشناسی تجربه‌ی دینی محسوب می‌شود. این اثر با تحلیل پدیدارشناختی گزارش‌های عرفانی ترزا آویلایی، داو بائر و روزبهان بقلی از سه سنت ابراهیمی، در پی توصیف ساختار «تجلی» امر قدسی و نقد فرهنگی-اجتماعی «بت‌پرستی» به عنوان واژگونی این عمودیت است. مقاله‌ی حاضر، ضمن تصدیق دستاوردهای مهم این اثر در گشایش افقی جدید برای مطالعات فلسفة دین، با روشی تحلیلی-انتقادی به واکاوی دو چالش بنیادین آن می‌پردازد: نخست، تنش روش‌شناختی میان ادعای توصیف تجربه‌ی زیسته و اتکای عملی به تفسیر متون تاریخی، که پرسش از امکان یک «پدیدارشناسی بدون تجربه­ی مستقیم» را برمی‌انگیزد. دوم، ابهامات مفهومی در تبیین نسبت «عمودیت» با ساختار عام آگاهی و نیز محدودیت دامنة شمول ادعاهای آن به سنت‌های ابراهیمی، که با مطالعات تطبیقی عرفان ناسازگار به نظر می‌رسد. این نقدها نشان می‌دهند که پروژة استاینباک، با وجود اصالت و غنای تحلیلی، نیازمند شفافیت بیشتر در بنیان‌های روشی و گشودگی به گفت‌وگو با حوزه‌های دانشی همجوار است.

چکیده کتاب سبک ادبی ازدیدگاه زبان‌شناسی بنابر مدعای نویسندۀ آن می­کوشد تا الگویی برای تحلیل سبکی متون ادبی براساس دانش زبان­شناسی، به‌ویژه دستور زایشی، به‌دست دهد. مقالۀ حاضر به‌تفصیل به ‌نقد و بررسی این ادعا پرداخته و پس از معرفی اجمالی نویسنده و کتاب، از جوانب مختلف صوری و محتوایی سبک ادبی ازدیدگاه زبان‌شناسی را نقد و ارزیابی کرده است. براساس یافته­های نویسندۀ این سطور، کتاب موردبحث نه‌تنها روش و دیدگاهی تازه ارائه نداده است، بلکه به‌شیوۀ درس­نامه­های پیشین سبک‌شناسی بیش‌تر به استخراج شواهد ادبیِ منتزع از بافت بسنده کرده است. این کتاب برخلاف ادعای نویسندۀ آن به‌دلیل بهره­نبردن از رویکردهای جدید سبک­شناسی، کهنگی منابع، تکرار کاستی‌های درس‌نامه‌های پیشین، آگاهی سطحی از ادبیات، تلقی صناعت‌بنیاد از گونۀ ادبی و خطاهای فراوان در به‌کارگیری مصطلحات ادبی به توفیقی دست نیافت و هیچ کمکی به پیش‌برد پژوهش­های سبک­شناسی ادبی و مطالعات ادبیات فارسی نکرده است.

چکیده اهمیت این نقد به‌لحاظ جایگاه حقوق اساسی، قانون اساسی، و حکومت جمهوری اسلامی است و ضرورت نقد نیز انگیزة شکل‌‌گیری کتاب موردنقد به‌منزلة منبع آموزشی برای درس «حقوق اساسی» دورة کارشناسی رشتة حقوق و دروس مرتبط با حقوق اساسی در دوره‌های تحصیلات تکمیلی گرایش حقوق عمومی است. هدف این نقد شناسایی نقاط قوت و ضعف کتاب به‌منزلة «کتاب دانشگاهی» و اصلاح موارد پیش‌نهادی و رفع کاستی‌های آن است. روش نقد استنادیـ تحلیلی براساس روش‌شناسی حقوقی و منطق حقوقی حاکم بر دانش حقوقی است که در چهارچوب کلی نقدِ روشی، نقد شکلی، نقد محتوایی، و ارزیابی کمیت و کیفیت منابع، ارجاعات، و استنادات انجام گرفته است. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که این کتاب هرچند ازلحاظ موضوع و تبیین اصول و مستندات مناسب است، به‌لحاظ روش‌شناسی و میزان هماهنگی محتوا با اهداف و نیازهای آموزشی و انطباق اثر با اهداف حاکم بر قانون اساسی و انسجام و ارتباط منطقی بین اجزا، به تجدیدنظر اساسی نیاز دارد. هم‌چنین، این کتاب به‌‌علت پردازش‌نکردن متعادل مطالب گرفتار تناقض‌های نظری و محتوایی است.

چکیده چکیده
در نظام آموزشی ما علوم انسانی، با وجود فرهنگ غنی اسلامی ـ ایرانی، کاستی‌های فراوانی دارد. علوم تربیتی که شاخه‌ای از علوم انسانی است، به دنبال پرورش انسان‌‌های مؤثر و کارآمدی است که استعدادهای آن‌ها شکوفا شده است. در تعلیم و تربیت اسلامی تربیت انسان کامل با بهره‌گیری از معارف دینی امکان‌پذیر است. موفقیت نظام‌های آموزشی، مستلزم توجه به آموزه‌های وحیانی است. از سوی دیگر یافته‌های بشری در علوم تربیتی نیز نباید مغفول واقع شود. در این رابطه به سه رویکرد تعلیم و تربیت اسلامی به منزلة نظام توصیفی، استنباطی و استنباطی ـ تأسیسی اشاره شده است تا نسبت علوم تربیتی با معارف وحیانی تبیین شود. در این مقاله موضوع علوم انسانی، انسان و ماهیت او که موضوع اصلی علوم انسانی است، نسبت بین علوم تربیتی و تعلیم و تربیت اسلامی و عناصر مهم آن بررسی می‌شود.

چکیده آموزش هر زبانی مشکل‌های خاص خود را دارد؛ آموزش زبان انگلیسی نیز از این موضوع مستثنی نیست. یکی از اصلی‌ترین مشکل‌های آموزش زبان انگلیسی، کیفیت کتاب‌های درسی است. از آن‌جا که کتاب زبان انگلیسی پایة هفتم مقطع متوسطه نخستین تجربة رسمی تحصیلی دانش‌آموزان با زبان انگلیسی است، تهیه و تدوین این کتاب اهمیت مضاعفی دارد و طبعاً مستلزم دقت و تلاش بسیار زیاد مؤلفان خواهد بود. از این ‌رو، گفتنی است که ارزش‌یابی و تحلیل محتوای کتاب زبان انگلیسی پایة هفتم مقطع متوسطه اقدامی مهم در راستای شناخت نقاط ضعف و قوت این کتاب است. هدف اصلی این تحقیق، نقد و ارزش‌یابی کیفی این کتاب بر اساس شاخص‌های علمی و تعیین نقاط قوت و ضعف آن، به‌ویژه دربارة روش‌شناسی آموزش زبان خارجی است. بدین ‌منظور، از 18 معلم زبان انگلیسی پایة هفتم و 25 دانش‌آموز این پایه مصاحبة نیمه‌ساختاریافته انجام شد. سپس با استفاده از روش تحلیل محتوای مطالب ذکرشده هم‌چنین بررسی و تحلیل محتوای کتاب، مهم‌ترین نقاط قوت و ضعف این کتاب در بخش‌های مختلف بررسی شد.

چکیده چکیده
پیرامون ادبیات معاصر ایران، اعم از نظم و نثر، در این سه دهة اخیر بعد از انقلاب اسلامی ایران، ‌‌کتاب‌‌های متعدد و متنوعی نوشته و منتشر شده است. هریک از این آثار، از جهاتی درخور توجه و بررسی‌اند و نیز دارای ویژگی‌‌های خاص خود هستند که در جای خود استفاده می‌شوند. از بین این آثار گوناگون، ادبیات معاصر ایران (نثر) از محمد‌‌رضا روزبه، تاحدودی با سایر آثار منتشرشدة دیگری که در این دوره به بازار نشر کتاب عرضه شده‌اند ‌‌متفاوت است. هرچند این کتاب نیز از جهاتی ‌‌از ایراد و اشکال خالی نیست، اما به علت انتخاب درست نمونه‌‌ها و شواهد گوناگون از نثر فارسی در دورة معاصر و همچنین، نقد و تحلیل نسبتاً قابل قبول تعدادی از این نمونه‌‌ها و حجم تاحدودی ‌‌کم آن و نیز با توجه به در نظر گرفتن این نکته که کتاب به‌مثابة درسنامه و متن آموزشی برای دورة تحصیلی کارشناسی رشتة زبان و ادبیات فارسی تألیف شده است، می‌توان گفت که در مقایسه با کتاب‌‌های مشابه محاسن، ‌‌مزایا، و امتیاز‌‌هایی دارد و به این جهت، ‌‌بایسته است به آن به‌منزلة متن آموزشی برگزیده توجه شود و از آن برای تدریس واحد درسی مورد نظر، یعنی ادبیات معاصر ایران (نثر)، ‌‌استفاده شود. در این نوشته، کوشش شده است به لحاظ ابعاد شکلی و ظاهری و نیز از جهت محتوایی، به جنبه‌‌های قوت و ضعف این اثر پرداخته شود و این موارد به مخاطبان این کتاب، که بیش‌تر دانشجویان زبان و ادبیات فارسی‌اند، ‌‌ارائه شود.

چکیده پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر برنامۀ درسی پنهان در رفتار هنرجویان تربیت بدنی و دانش‌آموزان دبیرستان‌های شهر تهران انجام شده است و روش پژوهش توصیفی ــ‌تحلیلی است. جامعۀ آماری در این پژوهش دانش‌آموزان و هنرجویان متوسطۀ شهر تهران است و حجم نمونۀ آن که به‌ روش کوکران و به‌صورت خوشه‌ای چندمرحله‌ای تصادفی انتخاب شده است دویست نفر از هنرجویان هنرستان‌ها و 188 نفر از دانش‌آموزان دبیرستان‌ها از هر دو جنس است. برای جمع‌آوری داده‌ها از پرسش‌نامۀ محقق‌ساخته استفاده شد و برای تعیین میزان تأثیر برنامۀ درسی پنهان در مقوله‌های موردپژوهش از پرسش‌نامه استفاده شده است، که روایی صوری پرسش‌نامه توسط اساتید و متخصصان و پایایی آن با استفاده از آلفای کرونباخ که برای پرسش‌نامۀ برنامۀ درسی پنهان 0.95=a به‌دست آمد. نتایج تحقیق نشان داد که میزان اثر برنامۀ درسی پنهان در ابعاد موردمطالعه (قوانین، مناسبات اجتماعی، فضای فیزیکی، منابع انسانی، وسایل ورزشی و آموزشی، متغیرهای فرهنگی، و آسیب‌های جسمانی) در رفتار هنرجویان و دانش‌آموزان به‌طور معنی‌دار درحد زیاد است. هم‌چنین، بین هم‌بستگی برنامۀ درسی پنهان در ابعاد موردمطالعه و رفتار ازلحاظ جنسیت تفاوت وجود دارد.

چکیده چکیده
مبادی ‌العربیة اثر استاد رشید شرتونی در دو بخش صرف و نحو و در چهار جلد از سطوح مقدماتی تا پیشرفته به بیان قواعد زبان عربی می‌پردازد. شرح و ترجمه‌‌های متعددی که تا کنون بر این اثر نوشته شده گویای جامعیت و اهمیت آن در یادگیری قواعد زبان عربی است. ترجمه و شرح مبادی‌ العربیة 4، بخش نحو، اثر سید‌علی حسینی از جملة همین آثار است. وجود پاره‌ای اشتباهات علمی و نگارشی در این اثر، ما را بر آن داشت تا در مقالة حاضر با بررسی و دسته‌بندی موردی اشتباهات موجود در آن، زمینة ارائة متنی ویراسته با حداقل اشکال را فراهم آوریم و با این رویکرد نقاط قوت و احیاناً ضعف این اثر را نشان دهیم. مباحث ابتدا به‌ صورت کلی در سه دسته اشتباهات‌: الف) علمی، ب) حروف‌چینی ـ ویرایشی، و پ) نگارشی مطرح و سپس هر دسته به تفکیک بررسی می‌شود.
اشتباهات مربوط به نقش نحوی و اعراب ظاهری واژگان در حوزة اشتباهات علمی قرار می‌‌گیرند. مواردی که در آن‌ها شکل نوشتاری کلمات و عبارات به اشتباه بیان شده یا واژه و عبارتی از متن اصلی یا شرح و ترجمة آن جا‌افتاده ‌‌است و یا متن و شاهد مثال‌ها با یک‌دیگر مطابقت ندارند در مبحث اشتباهات حروف‌چینی و ویرایش اثر قرار دارد. در اشتباهات نگارشی به مواردی مانند: ضعف ترجمه، حشو در متن یا شرح آن، و ارجاع نادرست ضمایر یا حذف نابجای آن‌‌ها اشاره می‌‌شود. بسامد اشتباهات نوشتاری و جا‌‌افتادگی واژه و عبارت در این اثر ضرورت توجه به اصول ویرایشی و نگارشی را آشکارتر می‌‌سازد.