کاربست جامعه‌شناسی در مطالعۀ تاریخی و آسیب‌گاه‌های آن: نقد و ارزیابی کتاب ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران (تاریخ تحولات دینی ایران در سده‌های دهم تا دوازدهم هجری قمری)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

دکتری دانش اجتماعی مسلمین، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران

چکیده
ظهور مکتب فقهی اخباری در سدۀ یازدهم، مقارن پادشاهی صفویان، نهاد دینی امامیه را در مسیری سرنوشت‌ساز قرار داد. دامنۀ تأثیرگذاری نظریۀ اخباری بر فقاهت و اجتهاد امامیه به اندازه‌ای بود که توجه اغلب تاریخ­نگاران و صفوی‌پژوهان از جمله منصور صفت‌گل را به خود جلب کرده است. چشم‌انداز جامعه‌شناختی صفت‌گل در مطالعۀ دگرگونی‌های نهاد دینی سدۀ یازدهم واجد ارزش‌ها و نوآوری‌های فراوانی است از جمله این‌که با ایجاد تناظری میان منحنی تغییرات ساختار سیاسی و ساختار دینی، این دو را در پیوند با یکدیگر مطالعه نموده اما انتقاد وارد بر پروژۀ تحقیقاتی او این است که تحلیل خود را بر مبنای درک خاصی از مضمون نظریۀ اخباری استوار کرده که به‌شدت تحت تآثیر خوانش عقل‌ستیزانه از اخباریان قرار دارد. در این مقاله ضمن تأکید بر اهمیت و ارزشمندی دستاوردهای کتاب «ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران» برای تاریخ‌نگاری نهاد دینی امامیه در سدۀ یازدهم و دوازدهم هجری، به کمک روش مقایسه‎‌ای روایت صفت‌گل از رهیافت فقهی مکتب اخباری را نقادی کرده‌ایم.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Sociological Methodology, Historical Research, and Challenges Thereof: A Critical Review on the Book “The Structure of Religious Thought and Institution in Safavid Persia” (History of Religious Changes in Iran during 10th-12th AH)

نویسنده English

Koosha Vatankhah
PhD in Social Knowledge of Muslim Thinkers, University of Tehran, Faculty of Social Sciences, Tehran, Iran
چکیده English

Rise of Akhbārī school of jurisprudence in Eleventh/Seventeenth century under Safavids led Imami religious establishment into a determining process. Akhbārī invitation caused dramatic changes to the extent that contemporary Safavid Scholars were made to pay special attention to this case. Taking a sociological approach, Mansur Sifatgol is a prominent historiographer who has made a significant effort to study Imami religious establishment under Safavids. In his bookThe Structure of Religious Thought and Institution in Safavid Persia”, he has put a special stress on religious institutional changes during Eleventh/Seventeenth century and in doing so, he makes a comparison between political and religious structural changes which is a considerable achievement in historical studies. However, his analysis has been established based on a particular notion of Akhbārī theory which is to a great extent influenced by anti-rational reading of Akhbārīsm. Confessing to the importance and significance of the accomplishments of the book, this paper, from a critical perspective, concentrates on how Sifatgol perceives Akhbārī jurisprudential approach.

کلیدواژه‌ها English

Akhbārī
Astarabadi
ijtihad
Shia Jurisprudence
Sociology of Shiism
Usūlī
آل‌­غفور، سیدمحسن (1384)، جایگاه سیاسی عالم دینی در دو مکتب اخباری و اصولی، چ1، قم: بوستان کتاب
ابی‌صعب، رولاجردی (1400)، دیباچه بر دانش‌نامۀ شاهی، با مقدمه، تحقیق و تصحیح رولا جردی ابی‌صعب و رضا مختاری خویی، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل-دانشگاه تهران با حمایت و همکاری دپارتمان مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل کانادا
ابی‌صعب، رولاجردی (1396)، تغییر مذهب در ایران: دین و قدرت در ایران عصر صفوی، ترجمۀ منصور صفت­گل، چ دوم، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی
استرآبادی، محمّدامین (1384ش)، الفوائد المدنیة و بذیله الشواهد المکیة، به کوشش رحمت­الله رحمتی اراکی، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم،1426ق
اسلامی، روح‌الله (1389)، بررسی زمینه‌های اجتماعی فراز و فرود مکتب اخباری در قرن دوازدهم هجری/هجدهم میلادی، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد جامعه‌شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی
ایزدی‌مبارکه، کامران و سیدمحمدهادی گرامی (1389)، «اصطلاح اخباری در سیر تحول مفهومی»، حدیث‌پژوهی، ش 3، صص 147-166
حسن‌پور، محمدحسن و مهدی ذوالفقاری (1400)، «جایگاه فقهای شیعه در مناسبات دینی و اجتماعی ایران عصر صفویه»، فصلنامه علمی-پژوهشی تاریخ اسلام، سال بیست و دوم، شمارۀ هشتاد و هفتم، صص 219-248
حسین‌زاده، مهدی و کوشا وطن‌خواه (1400)، «جامعه‌شناسی تاریخی و ارزیابی انتقادی خوانش سکولاریستی از اخباریان»، فصلنامۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورۀ 10، شمارۀ 4، صص 1237-1260
حسین‌زاده، مهدی و کوشا وطن‌خواه (1401)، «ارزیابی انتقادی خوانش عقل‌ستیزانه از اخباریان»، فصلنامۀ تاریخ اسلام و ایران، صص 79-100
رجبی، محمدحسین (1387): زمینه­ها و علل ظهور اخباری­گری در دورۀ صفوی، رسالۀ دکتریِ رشتۀ تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه تهران
زرقی، موسی، حسین صابری، و عبدالکریم عبداللهی‌نژاد (1395)، «اخباری کیست؟»، مطالعات اسلامی: فقه و اصول، سال 48، شماره پیاپی 104، صص 25-63
صبوریان، محسن (1398)، تکوین نهاد مرجعیت تقلید شیعه، چ 2، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر، ارتباطات
صفت‌گل، منصور (1381)، ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران عصر صفوی (تاریخ تحولات دینی ایران در سده­های دهم تا دوازدهم هجری قمری)، چاپ اول، تهران: مؤسسۀ خدمات فرهنگی رسا
طارمی، حسن (1391)، «جستاری در باب اخباری‌گری و نسبت آن با رهیافت و منظومۀ معرفتی میرزامهدی غروی اصفهانی- بخش یکم»، فصلنامۀ سفینه، شماره 34، صص 145-169
عبدی، زهرا (1396)، «اندیشۀ سیاسی علمای شیعه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری- با تکیه بر اندیشۀ شیخ یوسف بحرانی و علامه وحید بهبهانی»، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی شیعه‌شناسی، سال پانزدهم، شماره 59، صص 53-78
فائز، قاسم و شریفی، محمد (1393)، «پیدایش، سیر تطور و تداوم اخباری‌گری»، نشریۀ علمی-پژوهشی کتاب قیم، ش 11، صص 213-250
قائمی‌نیک، محمدرضا (1395)، بررسی تغییرات اندیشۀ اجتماعی فقهای امامیه با تأکید بر آرای شیخ مفید و سیدمرتضی، رسالۀ دکتری جامعه‌شناسی، دانشگاه تهران
کیوانی، مهدی (1382)، «نهاد و اندیشۀ دینی در ایران عصر صفوی»،  جهان کتاب، سال هشتم، شمارۀ 179 و 180، صص 38-39
مبین، ابوالحسن (1382)، «معرفی کتاب ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران عصر صفوی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره‌ 68 و 69
مدرسی­طباطبایی، سیدحسین (1368)، مقدمه­ای بر فقه شیعه، چ اول، مشهد: آستان قدس رضوی، ترجمۀ محمدآصف فکرت
وطن‌خواه، کوشا (1399)، چالش‌های عقل در میان اندیشمندان مسلمان: گفتگوی علامه حلّی-محمدامین استرآبادی-شیخ مرتضی انصاری، رسالۀ دکتری دانش اجتماعی مسلمین، دانشگاه تهران
یحیائی، علی (1391)، «نقد و بررسی کتاب ساختار و نهاد دینی در ایران عصر صفوی»، نشریۀ تاریخ‌پژوهی، شمارۀ 52، صص 179-195
یوسفی، سیدمهدی (1389)، تعدیلات لازم برای به‌کارگیری نظریۀ تاریخی فوکو در ایران، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد جامعه‌شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی
Abisa’ab, Rula J (2015), ‘’Shi’i Jurisprudence, Sunnism and the Traditionist Thought (akhbari) of Muhammad Amin Astarabadi’’, International Journal of Middle East Studies, Vol. 47, pp. 5–23
 
Gleave, R (2007), Scripturalist Islam: The History and Doctrines of the Akhbari Shi’i School, Leiden
 
Gleave, R. (1996), Akhbari Shi’i Jurisprudence in the Writings of Yusuf b. Ahmad al-Bahrani (d. 1186/1772), PhD Dissertation, University of Manchester
 
Newman, A. (1992), The Nature of the Akhbārī/Uṣūlī Dispute in Late Ṣafawid Iran, Part 1: Abdallāh al-Samāhiji’s Munyat al-Mumārisīn, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 55, No. 1, pp. 22-51
 
Newman, A. (1992), The Nature of the Akhbāī/Uṣūlī Dispute in Late Ṣafawid Iran, Part 2: The Conflict Reassessed, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 55, No. 2, pp. 250-261
 
Sifatgol, Mansur (2003): Safavid Administration of Avqaf: Structure, Changes, and Functions (1077-1135/ 1666-1722) in: A. J. Newman (ed.): Society and Culture in the Early Modern Middle East: Studies on Iran in the Safavid Period, Leiden: Brill
 
Weber, Max (1949): The Methodology of the Social Sciences, Translated & Edited by Edward A. Shils and Henry A. Finch 
دوره 25، شماره 4 - شماره پیاپی 122
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 51-80

  • تاریخ دریافت 22 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 05 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 23 بهمن 1404