پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده این مقاله با بهره‎گیری از چارچوب تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف به تحلیل کتاب «نامه‎های ایرانی» منتسکیو می‎پردازد. هدف، کاوش در سازوکارهای زبانی، روایی و گفتمانی‎ای است که بازتولید و تقابل با گفتمان‎های مسلط عصر روشنگری (استبداد، شرق‎شناسی، پدرسالاری) را ممکن می‎سازد. داده‎ها شامل نامه‎های منتخب در سه سطح توصیف (ویژگی‎های زبانی و بلاغی)، تفسیر(رابطه متن با شرایط تولید و دریافت و شناخت چندصدایی و بینامتنی) و تبیین (کنش اجتماعی متن و آشکارسازی ایدئولوژی و روابط قدرت) تحلیل شده‎اند. یافته‎ها نشان می‎دهد منتسکیو با طنز، تقابل واژگانی، قالب نامه‎نگاری، آشنایی‎زدایی و چندصدایی، فضایی برای نقد غیرمستقیم و همزمان بازتولید گفتمان‎های مسلط می‎آفریند. از سوی دیگر، اثر به کلیشه‎های شرق‎شناسانه گرفتار آمده که پارادوکسی در پروژه روشنگری برجسته می‎کند. نامه‎های زنان حرمسرا و خواجه‎سرایان در بازیابی عاملیت سوژه‎های خاموش و طرح مقاومت در برابر استبداد نقشی محوری دارند. همچنین پاسخ زرین‎کوب به پرسش هویت ایرانی، استمرار و پیچیدگی گفتگوی گفتمانی شرق و غرب را از طریق بازتعریف هویت نشان می‎دهد. در نهایت، «نامه‎های ایرانی» نه تنها بازتابی از شرایط تاریخی-اجتماعی عصر روشنگری، بلکه به عنوان پراکتیک گفتمانی چندلایه و پارادوکسیکال، نقشی فعال در بازتولید و نقد گفتمان‎های مسلط دارد. این پژوهش نمونه‎ای از ظرفیت تحلیل گفتمان انتقادی در فهم متون کلاسیک سیاسی-فرهنگی است.

چکیده کتاب زوال پدرسالاری، فروپاشی خانواده یا ظهور خانوادۀ مدنی به بررسی دو امکان در وضعیت خانواده در ایران پرداخته است که به‌زعم نویسنده می‌توانند هم‌زمان نیز وجود داشته باشند. وی با رویکردی انتقادی سعی کرده است سیاست‌ها و طرح‌های اجرا‌شده در خانواده را ارزیابی کند و با آسیب‌شناسی تشخیص‌ها و راه‌کارها، به راه‌بردهای جای‌گزین دست یابد. این مقاله به مرور انتقادی این کتاب پرداخته است. بررسی ساختار، شکل، محتوا، و روش تحقیق در این کتاب نشان داد باوجود‌این‌که طرح موضوع کتاب بحث جدید و عنوان انتخابی بسیار جذاب است و جای کار تحقیقاتی زیادی دارد که می‌تواند زمینه‌ساز پژوهش‌ها و رساله‌‌های تحقیقاتی آینده باشد، ایرادهای اساسی در بخش ساختار دارد، به‌طوری‌که به‌نظر می‌رسد مطالب کتاب انسجام مناسبی ندارد و مطالب اصلی در بخش اول کتاب آمده است و بخش‌های بعدی تکرار مطالب فصل اول است. از نظر محتوا نیز کتاب تناقضات مفهومی و نظری دارد و ادعاهای نویسنده استدلال‌ها و شواهد منطقی اقناع‌کننده را ندارد. از نظر روش نیز این کتاب دچار ابهاماتی است. بنابراین، باوجود عنوان و موضوع خوب، معرفی آن به دانشجویان به‌شکل کنونی آن پیش‌نهاد نمی‌شود.