پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده پژوهش حاضر به واکاوی و سنجش انتقادی انگاره‌های شریعت سنگلجی در اثر محوری وی، توحید عبادت، اختصاص دارد. هدف این نوشتار، بررسی میزان سازگاری و انطباق دیدگاه‌های مؤلف با مبانی کلامی و مناسک استوار بر سنت امامیه، با تکیه بر ادله‌ی متقن دینی است. در فضای گفتمانی مطالعات کلامی، تنقیح و ارزیابی عمیق آموزه‌ها جهت تبیین جایگاه معرفتی آن‌ها، ضرورتی علمی محسوب می‌شود؛ بدین منظور، روش‌شناسی این پژوهش بر نقد متنی و تحلیل استنادی با اتکا به منابع اصیل کلامی و تفسیری شیعه استوار گشته است. در این راستا، استدلال‌های مؤلف پیرامون مقولات کلیدی نظیر شفاعت، توسل، استغاثه، غلو، نذر و تکریم شعائر، در ترازوی نقد علمی نهاده شده است. برآیند این پژوهش نشان می‌دهد که آرای سنگلجی در حوزه‌های یادشده، با اصول مسلم و آموزه‌های بنیادین برخاسته از قرآن کریم و سنت معتبر امامیه، که متکی بر معیارهای وثاقت حدیثی و قواعد رجالی است دارای تعارض است. این مطالعه با رجوع مستقیم به نصوص وحیانی و بهره‌گیری از ابزارهای روشمند، ضمن سنجش اعتبار گزاره‌های مطرح در کتاب توحید عبادت، در پی ارتقای دقت‌نظر علمی در ساحات مباحث اعتقادی است

چکیده بحرانی که درنتیجۀ افول خلافت عباسی در نیمۀ قرن هفتم هجری برای اندیشۀ سیاسی اهل سنت ایجاد شد تا قرن‌ها ادامه داشت. این بحران در قرن دهم برای شیخ فضل‌الله روزبهان خنجی، که از نظریه‌‌‌پردازان برجستۀ سنی‌مذهب بود، موجب تلاش برای احیای خلافت از طریق متوسل‌شدن به سلاطینی شد که در روزگار او قدرت سیاسی را در دست داشتند و بیش‌ از آن‌که دغدغۀ حاکمیت دین را داشته باشند، درپی بسط قدرت سیاسی خود بودند. کتاب فقیه سرگردان به بررسی آرا و اندیشه‌های خنجی، ‌به‌منزلۀ یکی از آخرین نمایندگان اندیشۀ اهل سنت در جامعۀ ایران، می‌پردازد که با قدرت روزافزون حکومت شیعه‌مذهب صفوی مخالف بود. نوشتار حاضر هم خوانشی انتقادی از آرای «شیخ خنج» است و هم به بررسی انتقادی کتاب فقیه سرگردان می‌پردازد. این بررسی در چهار بخش سامان می‌یابد. نقد رویکرد نویسنده به حکومت صفویان، بررسی انتقادی مخالفت خنجی با حاکمیت سیاسی تشیع، و رگه‌های ایرانی‌ستیز موجود در آرای او از جملۀ نکاتی است که در پژوهش حاضر بر آن‌ها تأکید می‌شود. نظریۀ استیلا، که با عنوان واقع‌گرایی سیاسی ارائه می‌شود، و تقلیل جایگاه معرفتی اندیشۀ سیاسی از نقدهای وارد بر فقیه سرگردان است.

چکیده همواره زندگانی رسول خدا (ص) مورد علاقة خاص مسلمانان بوده است، چنان‌که کتاب‌های مختلف و متفاوت بسیاری در همین زمینه نوشته شده و می‌شود. آن‌چه موجب این اختلاف شده است، علاوه بر وابستگی‌های دینی و مذهبی، اصول، مبانی، و معیارهایی است که هر کدام از سیره‌نگاران بدان ملتزم بوده‌اند؛ و نیز شیوة تنظیم و تدوین و اصول و سبک نگارش، و اهداف و انگیزه‌های آنان. یکی از این کتاب‌ها الصحیح من سیرة النبی الاعظم (ص) است. نویسنده، ضمن تبیین سیمای رسول خدا (ص) در کتب و روایات مکتب خلافت و بررسی پدیدة منع حدیث و نقش آن در تحریف حقایق تاریخی و رواج احادیث جعلی، از نقش نومسلمانان اهل کتاب و قصه‌پردازان در این باره سخن می‌گوید. پس از تشریح اصول و معیارهای آشفته در تدوین سیره، اصول، ضوابط، و معیارهایی برای انجام پژوهش علمی صحیح از دیدگاه خود مطرح می‌کند و با مراجعه به متون عمدة سنی و شیعه در حوزه‌های تفسیر، حدیث، و تاریخ، سیمایی از رسول خدا (ص) ترسیم می‌کند که به زعم وی درست‌ترین است. این مقاله ضمن بیان نقاط قوت و ضعف الصحیح، روش تاریخ‌نگاری نویسنده را به‌اختصار واکاوی می‌کند.