پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده این مقاله با بهره‎گیری از چارچوب تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف به تحلیل کتاب «نامه‎های ایرانی» منتسکیو می‎پردازد. هدف، کاوش در سازوکارهای زبانی، روایی و گفتمانی‎ای است که بازتولید و تقابل با گفتمان‎های مسلط عصر روشنگری (استبداد، شرق‎شناسی، پدرسالاری) را ممکن می‎سازد. داده‎ها شامل نامه‎های منتخب در سه سطح توصیف (ویژگی‎های زبانی و بلاغی)، تفسیر(رابطه متن با شرایط تولید و دریافت و شناخت چندصدایی و بینامتنی) و تبیین (کنش اجتماعی متن و آشکارسازی ایدئولوژی و روابط قدرت) تحلیل شده‎اند. یافته‎ها نشان می‎دهد منتسکیو با طنز، تقابل واژگانی، قالب نامه‎نگاری، آشنایی‎زدایی و چندصدایی، فضایی برای نقد غیرمستقیم و همزمان بازتولید گفتمان‎های مسلط می‎آفریند. از سوی دیگر، اثر به کلیشه‎های شرق‎شناسانه گرفتار آمده که پارادوکسی در پروژه روشنگری برجسته می‎کند. نامه‎های زنان حرمسرا و خواجه‎سرایان در بازیابی عاملیت سوژه‎های خاموش و طرح مقاومت در برابر استبداد نقشی محوری دارند. همچنین پاسخ زرین‎کوب به پرسش هویت ایرانی، استمرار و پیچیدگی گفتگوی گفتمانی شرق و غرب را از طریق بازتعریف هویت نشان می‎دهد. در نهایت، «نامه‎های ایرانی» نه تنها بازتابی از شرایط تاریخی-اجتماعی عصر روشنگری، بلکه به عنوان پراکتیک گفتمانی چندلایه و پارادوکسیکال، نقشی فعال در بازتولید و نقد گفتمان‎های مسلط دارد. این پژوهش نمونه‎ای از ظرفیت تحلیل گفتمان انتقادی در فهم متون کلاسیک سیاسی-فرهنگی است.

چکیده از پرسش‌های بنیادین در عرصة ادبیات داستانی جدید در ایران میزان پیوند این حوزه با ادبیات کلاسیک فارسی است. اهمیت این پرسش زمانی آشکار می‌شود که در نظر داشته باشیم قاطبة منتقدان و محققان حوزة ادبیات داستانی رمان و داستان کوتاه را محصول هنری وارداتی (غربی) می‌دانند و بر این باورند که ورود و گسترش داستان‌نویسی جدید به ایران را بایست به همان نگرش هنری غرب و پدیده‌ای غیربومی معطوف دانست. روشن است در پرتو چنین نگرشی، انتظار بهره‌مندی و ارتباط داستان‌نویس ایرانی با گذشتة ادبی خود انتظاری شگفت و نابه‌جا می‌نماید. تألیف کتاب تأثیر ادبیات کلاسیک فارسی در داستان‌نویسی معاصر، نوشتة معصومه صادقی، پاسخی است در رد یا ایجاد تردید جدی درباب غربی‌بودن رمان و داستان جدید ایرانی که با تکیه بر سه رمان سووشون، جای خالی سلوچ، و آتش بدون دود می‌کوشد تا، ضمن رد نگاه غالب یادشده، اثرپذیری نویسندگان ایرانی را از سبک و زبان ادب کلاسیک فارسی آشکار سازد. جستار حاضر، با بازخوانی اثر یادشده به شیوة توصیفی ـ تحلیلی، به این نتیجه دست یافته است که باوجود تلاش ستودنی نویسنده در مقدمات و گردآوری اطلاعات قابل‌تأمل و بازنمایی بینامتنی رمان‌های برگزیده، برخی ایرادات اساسی و گزاره‌های موضوعی نامتوازن در تحلیل داده‌ها و تفسیر نهایی رمان‌ها دیده می‌شود. رویکرد مغالطه‌آمیز جزء‌و‌کل و غث‌وسمین ناشی از این نگرش بازنگری جدی در کتاب را ضروری می‌کند.

چکیده کتاب فیزیک مالی سرگذشت تاریخی تعامل دانش فیزیک و مالی را مرور می‌کند. نویسندة کتاب، به‌گونه‌ای بینامتنی، چگونگی راه‌یابی مدل‌های دانش فیزیک به مسائل مالی را تشریح می‌کند و درپی آن است تا نشان دهد: استفاده از مدل‌ها و تحلیل کمی توسط کوانت‌ها (تحلیل‌گران کمی مالی) بی‌آن‌که عاملی تعیین‌کننده یا مقصر در بحران مالی 2007- 2008 باشد، سیمای آیندة دانش مالی را شکل خواهد داد. در این مقاله، ضمن معرفی کلی این اثر، جنبه‌های گوناگون آن از حیث صوری و محتوایی با تکیه بر مفاهیم بینامتنیت و مطالعات بین‌رشته‌ای، به بوتة نقد گذاشته می‌شود. منظور از دیدگاه بینامتنی سطحی از تحلیل است که رابطة فیزیک (به‌عنوان متن «الف») و مالی (به‌عنوان متن «ب») را بررسی می‌کند و منظور از دیدگاه بین‌رشته‌ای سطحی از تحلیل است که رابطة آن‌ها را به‌عنوان دو رشته مدنظر قرار می‌دهد. رشته‌هایی که موضوع، روش، و غایت خود را دارند. پس از این بررسی‌ها مشخص می‌شود که مهم‌ترین مزیت کتاب فیزیک مالی فرم روایت و نگاه تاریخی و دقیق و مهم‌ترین کاستی آن چشم‌پوشی از نقدهای روشنی است که اقتصاددانان رفتاری و دیگر منتقدان کمی‌گرای مالی به فیزیک مالی وارد کرده‌اند.