نقد و بررسی گفتمان جابری (نقد عقل عربی)در تبیین اندیشۀ شیعی از نگاه متفکران جهان عرب

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار تاریخ ایران اسلامی، عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

2 عضو هیات علمی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهران، ایران،

3 پژوهش‌گر تاریخ ایران اسلامی، عضو گروه معارف و علوم انسانی دانشگاه صنعتی امیرکبیر، تهران، ایران

چکیده
بررسی فاصلۀ جهان عرب و غرب، شناسایی عوامل انحطاط، و یافتن راه‌های خروج از آن از مهم‌ترین دغدغه‌های متفکران عرب است. جابری، متفکر برجستۀ دهه‌های 1980 و 1990 قرن بیستم، پس از نگارش کتاب الخطاب العربی المعاصر (گفتمان معاصر عربی) به نقد عقل عربی پرداخت؛ موضوعی بحث‌برانگیز در جهان عرب. این متن با خلاصه‌ای از پروژۀ جابری به تحلیل نقدهای اندیشمندان عرب دربارۀ دیدگاه او درمورد تشیع و عرفان در تاریخ و فرهنگ اسلامی می‌پردازد. نقدها براساس محتوا، فرم، و داده‌های پروژۀ جابری بررسی شده‌اند. پرسش اصلی این مقاله به موقعیت جابری در میان متفکران جهان عرب باتوجه‌به رویکردهای کلامی است. در این جهت، به برخی از نقدها اشاره خواهد شد و دربارۀ آن‌ها به داوری خواهیم پرداخت. روش مطالعۀ ما تحلیلی ـ توصیفی است و نقدها را در سه سطح دسته‌بندی می‌کنیم: نخست نقد نگرشی ـ روشی، دوم نقد داده‌های تاریخی، و سوم نقد ساختاری.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Criticism of Jabri’s Approach and Method in Explainingthe Arab Intellect from the Point of View of Critics ofthe Arab WZorld

نویسندگان English

Seyed Mohammad Rahim Rabbanizadeh 1
Mohsen Daryabeigi 2
Lotfollah Lotfi 3
1 Assistant Professor of Islamic Iranian History, Faculty Member at the Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
2 Member of the Secretariat of the Supreme Council of the Cultural Revolution, Tehran, Iran
3 Researcher in the History of Islamic Iran, Member of the Department of Education
چکیده English

Getting out of decadence is one of the major no.s of thought of contemporary thinkers of the Arab world. The gap between the current situation of the Arab world and the Western world and the recognition of the main factors of this and how to get out of it has been a matter of concern. Mohammad Abed Al-Jabari, one of the prominent thinkers of the 80s and 90s of the 20th century, made the knowledge of tradition and how to reproduce it in the new world the center of his thought. After authoring the book "Al-Khattab al-Arabi al-Mudhamdin" (Contemporary Arabic Discourse), he focused his research on explaining a method to criticize the Arabic intellect, which became one the most controversial no.s in the Arab world. In addition to giving a brief description of Mohammad Abid Jabri's project and the framework of his thinking about Shia and mysticism in Islamic history and culture, this article deals with the formulation of Arab thinkers' criticisms. The categorization of this critical view has been done based on the content, form and data of Jabri, which is remarkable for the inclusion of discussion and attention to his status in the Arab world. The main question of this article is the position of Mohammad Abed Al-Jabri among the thinkers of the Arab world. While expressing some of these criticisms, we judged them. Our method was descriptive analysis. The classification of these criticisms is in three levels: 1. Attitudinal-methodical criticism 2. Criticism of historical data 3. Criticism of structure. A purely structural view without considering the capacity of the Arab East to get out of the cultural situation of the new world while being influenced by Orientalists is one of the main problems of Jabri's project.

کلیدواژه‌ها English

Criticism of Arabic Intellect
Arab Maghreb
Arab East
Cereals
Shiism
Ibn Sina
Iranians
آل‌بویه، علیرضا (1395)، «بررسی و نقد دیدگاه دکتر عابد الجابری دربارۀ خاستگاه تشیع»، فصل‌نامۀ پژوهشی تحقیقات کلامی، دورۀ 4، ش 12، پیاپی 12.
آل‌مهدی، سیدمحمد (1402 ش)، گفت‌و‏گوهایی در نقد پروژۀ جابری، تهران: اختران.
الادریسی، حسین (2010)، محمد عابد الجابری و مشروع نقد العقل العربی، بیروت: مرکز الحضاره لتنمیۀ الفکر.
ابراهیم دینانی، غلامحسین (1377)، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، تهران: طرح نو.
ارکون، محمد (1998)، تاریخیة الفکر العربی الاسلامی، هاشم صالح، بیروت: مرکز الانماء القومی.
استادی، رضا (1386)، برای بیانات رجالیون: کشکول برای منبر، قم: برگزیده.
اسلامی‌نسب، علی (1398)، «تباهی اخلاقی عربی به‌وسیلۀ میراث صوفیانه و پیوند تصوف و تشیع (بررسی و نقد ادعاهای محمد عابد الجابری)»، پژوهش‌نامۀ امامیه، دورۀ 5، ش 9.
برتولد، اشپولر (1364)، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمۀ جواد فلاطوری، تهران: علمی و فرهنگی.
بوذری‌نژاد، یحیی و حمید ریحانی (1400)، «بررسی و نقد رویکرد انتقادی محمد عابد الجابری بر عقلانیت عربی ـ اسلامی»، اندیشۀ نوین دینی، دورۀ 17، پیاپی 67.
بی‌نادر، نایله (2008)، التراث و المنهج بین ارکون و الجابری، بیروت: الشبکۀ العربیۀ للابحاث و النشر.
التراث و النهضه قراءات فی اعمال محمد عابد الجابری (2005)، بیروت: مرکز دراسات الوحدۀ العربیه.
تیزینی، طیب (1996)، من الاستشراق العربی الی الاستغراب المغربی: بحث فی القراء الجابریۀ للفکر العربی و فی آفاقها التاریخیه، دمشق: دار المجد.
الجابری، عابد محمد (1387)، ما و میراث فلسفی‌مان، ترجمۀ سیدمحمد آل‌مهدی، تهران: ثالث.
الجابری، عابد محمد (1389)، نقد عقل عربی (تکوین عقل عربی)، ترجمۀ سیدمحمد آل‌مهدی، تهران: نسل آفتاب.
الجابری، عابد محمد (1985)، الخطاب العربی المعاصر، بیروت: مرکز الدراسات الوحدۀ العربیۀ عابد.
الجابری، عابد محمد (1991)، التراث و الحداثة، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
الجابری، عابد محمد (1993)، نحن و التراث، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
الجابری، عابد محمد (1994)، تجدید المنهج فی التقویم التراث، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
الجابری، عابد محمد (1996)، نظریة العقل، بیروت: دار الساقی.
الجابری، عابد محمد (1997)، نقد العقل العربی فی المیزان: دراسۀ معرفیۀ تعنی بنقد مطارحات مشروع (نقد العقل العربی) للمفکر المغربی محمد عابد الجابری، بیروت: مؤسسۀ الانتشار العربی.
الجابری، عابد محمد (1998)، تکوین العقل العربی، بیروت: مرکز الدراسات الوحدة العربیه.
الجابری، عابد محمد (2000)، بنیة العقل العربی، بیروت: مرکز الدراسات الوحدة العربیه.
الجابری، عابد محمد (2002)، وحدۀ العقل العربی، بیروت: دار الساقی.
الجابری، عابد محمد (2004)، العقل مستقیل فی الاسلام، بیروت: دار الساقی.
حرب، علی (1994)، نقد النص، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
حنفی، حسن و عابد جابری (1990)، حوار المشرق و المغرب: نحو اعاده بناء الفکر العربی، بیروت: مؤسسۀ للدراسات و النشر.
حنفی، حسن (2010)، «مشروح محمد عابد الجابری»، مجلۀ الکلمه، العدد 39.
حیدری، السید کمال (1387)، العرفان الشیعی: روی فی مرتکزاته النظریۀ و مسالکۀ العلمیه، قم: دار فراقد.
داوری اردکانی، رضا (2536)، مقام فلسفه در دورۀ اسلامی ایران، تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
دریابیگی، محسن (1393)، «نقدی بر اندیشۀ جابری دربارۀ شیعه»، فصل‌نامۀ علمی ـ پژوهشی شیعه‌شناسی، پیاپی 48.
الدغیر، نورالدین (1423 ق)، «دراسۀ نقدیۀ فی الفکرا لعربی المعاصر (الجابری نموذجا)»، المنهاج شتاء، العدد 28.
روشن، امیر (1395)، «محمد عابد الجابری، چرایی انحطاط جهان عرب مسلمانان و راه‌هایی از آن»، حکمت و فلسفه، س 12، ش 3، پیایی 48.
زکی، میلاد (1432)، «هانری کوربن و منهج دراسۀ تاریخ الفلسفۀ الاسلامیه»، مجلۀ ثقافتنا، تهران، پیاپی 82.
زیوریار، فرهاد (1402)، «تحلیلی بر هویت‏سازی عرب در جهان اسلام نقدی بر روش‌شناسی عابد الجابری»، پژوهش‌های سیاسی جهان، دورۀ 13، ش 1.
الشیبی، کامل مصطفی (1408)، فالصله بین التشیع و التصوف، بیروت: دار الاندلس.
صافی، لوی (1382)، «وحی و خیزش تمدنی»، پگاه حوزه، پیاپی 123.
صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌اله (1385)، غلو، تهران: کویر.
طباطبایی، محمدحسین (1361)، ظهور شیعه، تهران: فقیه.
طرابیشی، جورج (1998)، اشکالیات العقل العربی، بیروت: دار الساقی.
طوسی، محمد بن حسن (1348)، اختیار معرفۀ الرجال (رجال‌کشی)، مشهد: دانشگاه مشهد.
عبدالرحمن، طه (1381)، «ما و میراث نقدی بر جابری»، ترجمه و تلخیص و تدوین ابراهیم طیبی، کتاب ماه دین، پیاپی 58 و 59.
عثمانی، محمد (1383)، مقایسۀ تطبیقی عقل سیاسی میان عبدالکریم سروش و محمد عابد الجابری، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، قم: دانشگاه مفید.
علمی نوری، سیدمحمد (1398)،«نقد شاخص‌های ارتباط میان تشیع و تصوف از دیدگاه محمد عابد الجابری»، شیعه‌پژوهی، دورۀ 6، پیاپی 17.
غضیب، هشام (1993)، هل هناک عقل عربی؟ قراء نقدیۀ لمشروع محمد عابد الجابری، بیروت: مؤسسۀ العربیۀ للدراسات و النشر.
کوربن، هانری (1358)، تاریخ فلسفۀ اسلامی، ترجمۀ اسدالله مبشری، تهران: امیرکبیر.
لوری، پی‌یر (1388)، کیمیا و عرفان در سرزمین اسلام، ترجمۀ زینب پودینه آقایی و رضا کوهکن، تهران: طهوری.
مجیدی، حسن (1393)، «نقد سنت و تجدد و نسبت آن با اندیشۀ سیاسی محمد عابد الجابری»، سیاست، دورۀ 44، ش 3، پیاپی 3.
محمد، یحیی (1381)، «دفاع از عقل شیعی»، ترجمه و تدوین هاشم حسینی، کتاب ماه دین، پیاپی 58 و 59.
محمد النمر، احمد (2005)، الفکر الامامی فی نقد الجابری، بیروت: مؤسسۀ ام القری للتحقیق و النشر.
مدرس طباطبایی، حسین (1386)، مکتب در فرایند تکامل، ترجمۀ هاشم ایزدپناه، تهران: کویر.
مستوفی، حمدالله (1362)، نزهۀ القلوب، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: طهوری.
مقدسی، مطهر بن طاهر (1361)، احسن التقاسیم فی المعرفۀ الاقالیم، ترجمۀ علی‌نقی وزیری، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
مهدوی‏راد، محمدعلی (1397)، «رویکرد کلامی محمد عابد الجابری در نقد تراث شیعی»، اندیشۀ نوین دینی، دورۀ 14، پیاپی 53.
میرزازاده، فرامرز (1396)، «تاریخ‌گرایی و ساختارگرایی در اندیشۀ محمد عابد جابری: بررسی و نقد»، سیاست، دورۀ 47، ش 1.
میری، سیدمحسن (1389)، «تحلیل و بررسی عقل عربی از منظر محمد عابد الجابری»، فصل‌نامۀ اسراء، س 2، ش 2، پیاپی 4.
نظری، داریوش (1400)،«بررسی مؤلفه‌های تمدن‌ساز در تاریخ اسلام از نظر محمد عابد جابری»، علم و تمدن در اسلام، س 3، ش 10.
«نگاهی انتقادی به محمد عابد جابری» (1381)، ترجمۀ احمد موسی، تلخیص و ویراستۀ سیدحسین حسینی، کتاب مادۀ دین، پیاپی 58 و 59.
وصفی، محمدرضا (1387)، نومعتزلیان، تهران: نگاه معاصر.
الهاشمی، کامل (1416)، دراسات نقدیه فی الفکر العربی المعاصر، بیروت: مؤسسۀ ام القری للتحقیق و النشر.
هانی، ادریس (1998)، محنۀ التراث الاخر: النزعات العقلانیۀ فی الموروث الامامی، بیروت: الغدیر.
یاسین، السید (1996)، الکونیۀ و الاصولیۀ: نقد العقل التقلیدی، القاهره: نشر المکتبۀ الاکادیمیه.
 
دوره 25، شماره 1 - شماره پیاپی 119
بهار 1404
بهار 1404
صفحه 131-167

  • تاریخ دریافت 30 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 18 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 30 اردیبهشت 1404