پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده بازخوانی و نقد کتاب ریشه‏‌های الهیاتی مدرنیته از ریشه‌‏های الهیاتی تا میوه‏‌های سکولار
فاطمه بهجت و علی‏‌اصغر اسلامی تنها؛ 1
بررسی و نقد کتاب Religion After Religion: Gershom Scholem, Mircea Eliade, and Henry Corbin at Eranos (دین پس از دین: گرشوم شولم، میرچا الیاده، و هانری کوربن در ارانوس)
محمدرضا صالحی وثیق؛ 27
بررسی انتقادی کتاب عناصر بنیادین فلسفۀ دین: تجربۀ دینی
علیرضا کرمانی؛ 59
نقد و بررسی روضة ‏المریدین و حاشیه‌‏هایی بر چاپ آن
یدالله نصراللهی؛ 81
نقد روش‏‌شناختی کتاب گفتمان چپ در ایران (دورۀ قاجار و پهلوی اول)
زهرا رجایی، نادر شایگان‏فر، و غلامرضا معروف؛ 103
نقد و بررسی گفتمان جابری (نقد عقل عربی) در تبیین اندیشۀ شیعی از نگاه متفکران جهان عرب
سیدمحمدرحیم ربانی‌زاده، محسن دریابیگی، و لطف‌اله لطفی؛ 131
واکاوی انتقادی کتاب خدا، لاک، و برابری؛ مبانی مسیحی اندیشۀ سیاسی جان لاک
فردین مرادخانی و حمید یحیوی؛ 169

چکیده هدف مقالۀ حاضر بازخوانی و ارزیابی نقادانۀ کتاب ریشه‌‏های الهیاتی مدرنیته، نوشتة آلن گیلسپی، است. اثر مزبور یکی از متون موفق اجتماعی ـ الهیاتی است. نویسنده، با موضعی خوش‏بینانه درقبال مدرنیته ایدۀ خویش را در کتاب می‏‌پروراند. دغدغۀ اصلی او اثبات نقش الهیات در شکل‏‌گیری مدرنیته است. ادعایی که جایگاهی در روایت عصر روشن‌گری ندارد. گیلسپی معتقد است نه‏تن‌ها ضدیت با دین اساس مدرنیته نیست، بلکه مدرنیته خاستگاه دینی دارد و ظهوریافته در یک گفت‌وگوی الهیاتی است و نه مسئله‏‌ای جدید. تعارض بر سر مسئلۀ ارادۀ خدا و انسان و جمع بین دوگانۀ جبر و اختیار، نزاع‏‌های بعدی فلسفی را در هر دوره‌‏ای شکل می‏دهد. از انقلاب نومینالیستی تا ابداع فردیت توسط پترارک، درپی آن تناقضات حل‌ناشدنی بین اراسموس و لوتر بر سر مسئلۀ دنباله‏‌دار تناقض بین ارادۀ خداوند و ارادۀ انسان زمین‌ه‏ای فراهم آورد تا دکارت معنایی سوبژکتیویته را پی‏ریزی کند که اساس مدرنیته و غرب کنونی را شکل داده است. گیلسپی شرور مدرن را انتقال صفات الهی به انسان یا سکولارشدن این صفات تحلیل می‌کند. بدین‏‌سان او از اختفای سکولاریزاسیون سخن می‏‌گوید و مسئولیت فجایع جنگ‏‌های جهانی و دیگر شرور مدرن را به‏‌پای سکولارشدن صفات الهی و انتقال آن به انسان و نیروهای اجتماعی می‏‌نویسد.

چکیده مقالۀ حاضر مروری انتقادی بر کتاب دین پس از دین اثر واسرستروم است که مضامین اصلی، رویکردهای روش‏‌شناختی، و تأثیرات علمی آن بررسی شده است. هدف اصلی این مقاله ارزیابی این است که واسرستروم چگونه مشارکت‏‌های شولم، الیاده، و کوربن را در اندیشۀ دینی مدرن، به ‏ویژه تمرکز مشترک آن‏‌ها بر عرفان، نمادگرایی، و مطالعۀ پدیدارشناختی دین به‌تصویر می‏کشد. پژوهش حاضر، با استفاده از تحلیل محتوای مبتنی‌بر متن کتاب، به بررسی استفادۀ واسرستروم از مفهوم «دین پس از دین» و تعامل انتقادی او با تعهدات ایدئولوژیک و انتخاب‏‌های روش‏شناختی محققان می‌پردازد. یافته‌ها، نقاط قوت مهمی مانند بافت تاریخی جامع واسرستروم و رویکرد بین‏‌رشته‌ای را برجسته می‌کند، اما انتقادهای قابل‌‏توجه نیز مطرح می‌شود، شامل ابهام در تعریف «دین پس از دین» که مرزهای بین معنویت شخصی، تحقیق دانشگاهی، و تعهدات ایدئولوژیک را محو می‏‌کند و سؤالاتی را درمورد انسجام این مفهوم به‌‏عنوان یک مقولۀ تحلیلی ایجاد می‏‌کند. علاوه‌براین، تأکید بیش‏ از حد بر عرفان اغلب بر تحلیل تاریخی انتقادی، به‌‏ویژه در آثار شولم، سایه می‏‌اندازد و نقد ناکافی مفاهیم اخلاقی ایدئولوژی‌های سیاسی محققان عمق تحلیل واسرستروم را محدود می‏‌کند. این بررسی بر نیاز به تعامل متوازن‏‌تر و دقیق‌تر با تعامل پیچیدۀ بین عرفان، تاریخ، و سیاست در مطالعات دینی مدرن تأکید می‌کند.

چکیده در دوران مدرن، بعد از تضعیف عقلانیت نظری، تجربۀ دینی مرکز توجه بسیاری از فیلسوفان دین قرار گرفت. ازجمله مباحثی که این فیلسوفان به آن علاقۀ وافری نشان دادند بحث از ماهیت تجربۀ دینی و اعتبار یا حجیت آن است. از باب مثال، شلایرماخر و اتو تجربۀ دینی را از مقولۀ احساسِ هم‌راه با آگاهی دانستند و آلستون و سوین‏برن با بیان تشابه آن با تجربۀ حسی سعی در اعتباربخشی به آن داشتند. کتاب عناصر بنیادین فلسفۀ دین: تجربۀ دینی بعد از مروری اجمالی بر برخی از دیدگاه‌‏ها در زمینۀ ماهیت تجربۀ دینی و تبیین رویکرد ادراکی درجهت اثبات اعتبار تجارب دینی و چالش‌‏های پیش‌روی آن، بر آن است تا مباحثی این‌چنین دربارۀ تجربۀ دینی مبتنی‌بر رویکردی معرفت‏‌محور در فلسفۀ دین را ارائه دهد؛ رویکردی که با ایجاد محدودیت‏‌هایی در تعریف تجربۀ دینی و انحصار آن در تجاربی خاص، صرفاً به‌دنبال کشف تطابق این تجارب با واقع است، اما نویسنده لازم می‏‌بیند که این رویکرد معرفت‏‌محور با رویکردی فهم‏‌محور تکمیل گردد؛ رویکرد فهم‏‌محور گسترش فهم انسان دین‌دار را دارای جایگاه بسی مهم‌تر از کشف مطابقت با واقع می‏‌داند و بر این نظر است که فلسفۀ دین لازم است درجهت رشد فاعل شناسا و گسترش فهم او جهت داده شود.

چکیده روضۀ ‏المریدین اثری عرفانی است به نثر که ابوجعفر بن یزدانیار همدانی (380-472) آن را به زبان عربی نوشته‏ است. امروزه نسخه‏‌هایی خطی از این اثر در جهان وجود دارد و سوری و پورجوادی برای نخستین بار این اثر را تصحیح و چاپ کرده‏اند. کتاب روضۀ ‏المریدین اثری است مختصر و جامع که 44 باب دارد و به زبان ساده و روان نوشته شده است. سؤال اصلی این است که روضۀ ‏المریدین چه جایگاهی در منابع عرفانی دارد و ارج و اهمیت این منبع در چیست؟ این اثر قرابت و هم‌سنخی با دیگر آثار عرفانی آن دوره دارد و مبانی عرفانی را ساده تبیین می‏‌کند. تقسیم مباحث به اقسام و انواع را از شگردهای بیانی آن می‏‌توان دانست. مصححان کتاب را در سه بخش مقدمه، متن، و یادداشت‌ها به‌هم‌راه نمایه‌هایی عرضه کرده‏اند. ایشان در تصحیح متن یازده نسخه در دست داشته‏ که از هفت نسخه بهره برده‌‏اند. برخی پرسش‌ها و حتی تردیدها به‌خصوص دربارۀ نویسنده وجود دارد. بااین‌حال، اکنون که روضۀ ‏المریدین به‌چاپ رسیده ‏است، یقیناً برخی سؤال‌ها و پاسخ‌ها دربارة اثر و صاحب آن را پژوهندگان طرح و با شناخت میراث دیگری از عرفان، این جریان را عمیق و غنی خواهند کرد و مسلماً در آینده دربارة منزلت ابن‌یزدانیار و ارج روضۀ ‏المریدین بیش‌تر بحث خواهد شد.

چکیده این مقاله کتاب گفتمان چپ در ایران را به‌شیوه ‏ی انتقادی موردتحلیل قرار می‏دهد. کتاب چهار فصل دارد که براساس تقدم، تأخر روی‌دادها، و سلسله ‏ای از روابط علت و معلولی چنین فصل‏بندی شده است: 1. بسترهای گفتمان چپ، 2. نفوذ اندیشه‏ های سوسیالیستی، 3. برآمدن کمونیسم در ایران، 4. ارانی و فصل جدید گفتمان چپ. این مقاله مفصل‏ بندی گفتمان چپ در ایران را به‌اعتبار میزان به‌کارگیری عناصر گفتمانی در تحلیل تاریخ اجتماعی ایران معاصر موردخوانش قرار داده و با طرح چهار پرسش شباهت‏ ها و تفاوت‏ های روش‏ شناختی این کتاب را با انواع تاریخ‏ نگاری‏ های مدرن، اجتماعی، سیاسی، و تحلیل گفتمان می‏ سنجد. نتیجه آن‌که تشتت روش ‏شناختی کتاب انسجام متدولوژیک کتاب را تحت‏ تأثیر قرار داده، به‌طوری‌که متن کار گاهی از جنس تاریخ ‏نگاری سنتی و گاهی مدرن است و باآن‌که عنوان کتاب توقع مواجهه با یک پژوهش انتقادیِ گفتمانی را ایجاد می‏ کند، گاه به تاریخ اجتماعی و گاه به تاریخ سیاسی پهلو می ‏زند.

چکیده بررسی فاصلۀ جهان عرب و غرب، شناسایی عوامل انحطاط، و یافتن راه‌های خروج از آن از مهم‌ترین دغدغه‌های متفکران عرب است. جابری، متفکر برجستۀ دهه‌های 1980 و 1990 قرن بیستم، پس از نگارش کتاب الخطاب العربی المعاصر (گفتمان معاصر عربی) به نقد عقل عربی پرداخت؛ موضوعی بحث‌برانگیز در جهان عرب. این متن با خلاصه‌ای از پروژۀ جابری به تحلیل نقدهای اندیشمندان عرب دربارۀ دیدگاه او درمورد تشیع و عرفان در تاریخ و فرهنگ اسلامی می‌پردازد. نقدها براساس محتوا، فرم، و داده‌های پروژۀ جابری بررسی شده‌اند. پرسش اصلی این مقاله به موقعیت جابری در میان متفکران جهان عرب باتوجه‌به رویکردهای کلامی است. در این جهت، به برخی از نقدها اشاره خواهد شد و دربارۀ آن‌ها به داوری خواهیم پرداخت. روش مطالعۀ ما تحلیلی ـ توصیفی است و نقدها را در سه سطح دسته‌بندی می‌کنیم: نخست نقد نگرشی ـ روشی، دوم نقد داده‌های تاریخی، و سوم نقد ساختاری.

چکیده کتاب خدا، لاک، و برابری، اثر جرمی والدرون، بازخوانی تازه‏ای از فلسفۀ سیاسی جان لاک با تأکید بر ریشه‌‏های الاهیاتی آن ارائه می‏دهد. والدرون استدلال می‌‏کند که برابری در اندیشۀ لاک نه صرفاً مفهومی حقوقی یا سیاسی، بلکه اصلی الاهیاتی است که تنها در پرتو رابطۀ انسان با خدا قابل‏‌فهم است. این مقاله ضمن ارائۀ تصویری از مجادلات تفسیری اندیشۀ لاک با تحلیل جایگاه کتاب والدرون در سنت لاک‌‏پژوهی نشان می‏‌دهد که اثر او در بطن مجادلۀ دیرپای میان دو خوانش سکولار و الاهیاتی از لاک قرار می‌‏گیرد. دغدغۀ محوری والدرون در رجوع به اندیشۀ سیاسی لاک یافتن بنیادی برای ایدۀ «برابری اساسی» است؛ بنیادی که به‏باور او رویکردهای معاصر در فلسفۀ سیاسی سکولار ناتوان از توجیه آن هستند و لاک تنها برمبنای اعتقادات مسیحی و با ارجاع به خداوند توانست آن را تبیین کند. نتایج این پژوهش نشان می‏‌دهد که باوجود این تلاش‌‏ها بخش مهمی از معماهای لاک‏‌پژوهشی کماکان حل‏‌نشده باقی مانده، اما نبوغ تفسیری والدرون در برجسته‏‌کردن ریشه‏‌های الاهیاتی اندیشۀ لاک و خلاقیت او در بهره‌‏بردن از این کشف برای تشریح مسئلۀ برابری اساسی درک ما را از این معضل ارتقا خواهد داد. تحلیل والدرون، باوجود نقدهایی که بر تقلیل لیبرالیسم لاک به الاهیات پروتستان وارد است یادآور این نکته است که هرگونه درک جامع از اندیشۀ لاک مستلزم توجه هم‏زمان به ریشه‌‏های دینی و سیاسی اوست.