پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده این مقاله با تمرکز بر کتاب روایت و سیاست اثر طیب الحبری، روش‌شناسی او در مطالعات تاریخ نخستین اسلام را به‌صورت انتقادی بررسی می‌کند. پژوهش نشان می‌دهد که الحبری با تأکید بر نقش تمثیل‌ها و روایت‌های حماسی در تاریخ‌نگاری خلفای راشدین، تاریخ را به‌مثابه برساخته‌ای روایی تحلیل کرده و آن را در چارچوب گفتمان‌های سیاسی و مذهبی خلافت عباسی تفسیر می‌کند. بااین‌حال، عدم شفافیت در مرزبندی روشی، اثر او را در معرض چالش‌های رویکردهای تجدیدنظرطلبانه قرار داده است. روش مقاله مبتنی بر تحلیل انتقادی متن و بررسی مقایسه‌ای گزارش‌های تاریخی است تا نحوه شکل‌گیری روایت‌های اولیه و نقش تحولات بعدی در بازنمایی تاریخ روشن شود. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که الحبری، با وجود نقد شک‌گرایان افراطی، خود گرفتار ساده‌سازی تاریخ در قالب ساختارهای روایی شده است. وی علی‌رغم اتخاذ رویکردی انتقادی نسبت به تاریخ‌نگاری نخستین اسلام، در تفکیک گزارش‌های تاریخی و چارچوب‌های روایی دچار ابهام بوده و گاه با تأکید بیش از حد بر روایت‌سازی، از پیچیدگی‌های تاریخی و امکان انسجام‌بخشی مورخان به نقل‌های تاریخی غفلت کرده است. این مقاله ضمن آسیب‌شناسی روش الحبری، بر تحول روایت‌های تاریخی تأکید می‌کند تا از تقلیل تاریخ به تمثیل جلوگیری شود.  

چکیده کتاب صدر اسلام و زایش سرمایه‌داری به دلیل رویکرد تاریخی نویسنده در نسبت دادن خاستگاه سرمایه‌داری نه به غرب، بلکه به ساختارهای اقتصادی و تجاری جامعه عرب پیش و پس از اسلام، حائز اهمیت است. با این حال، داده‌های تاریخی، استدلال‌ها، مقدمات و نتایج ارائه‌شده در کتاب برای پشتیبانی از چنین فرضیه‌ای ناکافی و مبتنی بر ضعف دانش تاریخی نویسنده است. این مقاله با تمرکز بر مقوله تجارت، که از نظر نویسنده مهم‌ترین پیوند را با پیدایش سرمایه‌داری دارد، به نقد تحلیلی کتاب پرداخته و می‌کوشد میزان انطباق آن را با واقعیات تاریخی بررسی کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تحلیل نویسنده از پیوند میان تجارت عرب و زایش سرمایه‌داری، به‌دلیل بی‌توجهی به بافتار اجتماعی و فرهنگی جامعه عرب پیشااسلامی، سنت‌های اقتصادی و ارزش‌های اسلامی، و همچنین پیشینه تجارت جهانی در میان ملل دیگر همچون یونان و روم، از دقت و انسجام تاریخی کافی برخوردار نیست و به نتیجه‌گیری موفقی نینجامیده است.

چکیده این مقاله کتاب گفتمان چپ در ایران را به شیوه‌ی انتقادی مورد تحلیل قرار می‌دهد، کتاب چهار فصل دارد که براساس تقدم، تأخر رویدادها و سلسله‌ای از روابط علت و معلولی چنین فصل‌بندی شده است: 1ـ بسترهای گفتمان چپ 2ـ نفوذ اندیشه‌های سوسیالیستی 3ـ برآمدن کمونیسم در ایران 4ـ ارانی و فصل جدید گفتمان چپ. این مقاله مفصل‌بندی گفتمان چپ در ایران را به اعتبار میزان به کارگیری عناصر گفتمانی در تحلیل تاریخ اجتماعی ایران معاصر مورد خوانش قرار داده و با طرح چهار پرسش شباهت‌ها و تفاوت‌های روش‌شناختی این کتاب را با انواع تاریخ نگاری‌های، مدرن، اجتماعی، سیاسی و تحلیل گفتمان می‌سنجد. نتیجه آن که تشتت روش‌شناختی کتاب انسجام متدولوژیک کتاب را تحت‌تأثیر قرار داده به طوری که متن کار گاهی از جنس تاریخ‌نگاری سنتی و گاهی مدرن است و با وجود آن که عنوان کتاب توقع مواجهه با یک پژوهش انتقادیِ گفتمانی را ایجاد می‌کند؛ گاه به تاریخ اجتماعی و گاه به تاریخ سیاسی پهلو می‌زند.

چکیده بررسی فاصله جهان عرب و غرب ، شناسایی عوامل انحطاط و یافتن راه های خروج از آن،از مهم ترین دغدغه های متفکران عرب است. جابری،متفکر برجسته دهه های هشتاد و نود قرن بیستم، پس از نگارش کتاب الخطاب العربی المعاصر (گفتمان معاصر عربی) ، به نقد عقل عربی پرداخت؛موضوعی بحث برانگیز در جهان عرب. این متن با خلاصه ای از پروژه جابری به تحلیل نقدهای اندیشمندان عرب درباره دیدگاه او در مورد تشیع و عرفان در تاریخ و فرهنگ اسلامی می پردازد. نقدها بر اساس محتوا،فرم و داده های پروژه جابری بررسی شده اند. پرسش اصلی این مقاله به موقعیت جابری در میان متفکران جهان عرب با توجه به رویکردهای کلامی است. در این راستا،به برخی از نقدها اشاره کرده و در باره آن ها به داوری خواهیم پرداخت.روش مطالعه ما تحلیلی-توصیفی است و نقدها را در سه سطح دسته بندی می کنیم:نخست،نقد نگرشی-روشی؛دوم،نقد داده های تاریخی؛و سوم،نقد ساختاری.

چکیده شناسایی جوامع و ریشۀ تاریخی رفتارهای قدرت مسئلۀ مهمی است که از سوی دانشمندان علوم انسانی موردتوجه قرار دارد. خلدون حسن النقیب، جامعه‌شناس سیاسی کویتی، تلاش می‏کند، با الهام‌گرفتن از رویکرد فرنان برودل به تاریخ ساختار تاریخی، نسبت جامعه و دولت را در کشورهای خلیج فارس و شبه‌جزیرۀ عربستان دریابد. این پژوهش قصد دارد تا کتابِ النقیب تحت عنوان جامعه و دولت در خلیج فارس و شبه‏جزیرۀ عربستان را معرفی و نقد کند. النقیب درابتدا با پرداختن به جغرافیای منطقه مفهوم «وضعیت طبیعی حیات اقتصادی» را پیش کشیده است و برمبنای آن از «چرخۀ نخبگان قبیله‏ای» سخن می‏گوید که در هم‏افزایی رویکردهای بازرگانی و قبیله‏ای، ساختار تاریخی تحولات را در منطقه به ما می‏شناساند. با ظهور استعمار، وضعیت طبیعی و چرخۀ نخبگان قبیله‏ای متوقف شده است و نخبگان قبیله‏ای هم‏پیمان با مستعمران شکل نهایی کشورهای حاشیۀ جنوب خلیج فارس را از ره‌گذر معاهدات پیاپی رقم می‏زنند. پس از پیدایش نفت، دولت رانتیر در این کشورها به دولت تسلطی گذر می‏کند که ویژگی‏های متمایزی دارد. در پایانِ معرفی این اثر، انتقاداتی شامل جبرگرایی، نابسندگی اسناد، و برخورداری از نگاه ایدئولوژیک نیز بر این اثر وارد دانسته شده است.

چکیده کتاب جغرافیای تاریخی خلیج فارس، نوشتۀ پیروز مجتهدزاده، برای نخستین بار در سال 1354 خورشیدی در انتشارات دانشگاه تهران به‏طبع رسید. نویسنده در سال 1392 خورشیدی ویراست جدیدی از کتاب «با دگرگونی و افزودن‌های گسترده» در همان انتشارات به‏چاپ رساند. مجتهدزاده در ویراست جدید کتاب ضمن بررسی جغرافیای تاریخی خلیج فارس از عصر باستان تا دورۀ معاصر به بررسی تاریخ و جغرافیای تاریخی سرزمین‌های پیرامون این دریا نیز پرداخته است. مراد از نگارش پژوهش حاضر بررسی و نقد ساختاری، محتوایی، و ادبی ویراست جدید کتاب جغرافیای تاریخی خلیج فارس است. بررسی انتقادی این کتاب نشان می‌دهد باتوجه‏به عدم استفادۀ مناسب از تحقیقات پیشین، عدم تناسب میان عنوان کتاب با محتوای آن، مبهم‏بودن مسئلۀ پژوهش، ارائۀ مطالب ضدّ و نقیض، نادرست، و گاه جعلی، عدم اتخاذ روشی واحد برای ارجاع‌دهی، اشتباهات نگارشی و چاپی بیش از حد اغماض، عدم انسجام و پراکندگی مطالب، داشتن تئوری توطئه، زمان‌پریشی مفاهیم، و درنهایت فقدان پیشینۀ پژوهش، فهرست منابع، و فهرست اعلام شایستگی لازم برای انتشار به‏ویژه در انتشارات دانشگاه تهران را نداشته است.

چکیده بخشی از آسیا که به واسطه دلایل متنوع سیاسی و جغرافیایی با عناوین مختلفی نظیر آسیای‌میانه، آسیای‌مرکزی و قلب‌آسیا نامبردار گشته است پس از فروپاشی شوروی و شکل‌گیری کشورهای مستقل جدید در این منطقه هم فرصت‌های جدیدی را از جنبه‌های مختلف اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و مذهبی برای بازیگران عمدة سیاست جهانی فراهم کرد و هم ابهاماتی را از جهت چگونگیِ بهره‌گیری از این فرصت‌ها پدید آورد. از آنجایی که دانش تاریخ در هستة کانونی برای حل هر مسأله‌ای در مناسبات بشری قرار دارد، مطالعه و بررسی تاریخ این منطقه نیز در کانون توجة برخی نهادهای سیاسی و مجامع آکادمیک قرار گرفت. تاریخ آسیای‌میانه (از مغولستان تا خوارزم) اثر اِسوَت سوچِک از جمله آثار تاریخ‌پژوهانه‌ای است که روایتی از 14 قرن تاریخ این منطقه را عرضه می‌کند. نویسنده در صدد است مقدمه‌ای تاریخی به دست دهد تا برای سیاست‌مداران، روزنامه‌نگاران، بازرگانان و پژوهش‌گران روزنه‌ای برای نفوذ به تاریخ کمتر شناخته شدة این بخش از جغرافیای جهان باز کند. مقالة حاضر می‌کوشد به روش تحلیلی، یک ارزیابی انتقادی از تاریخ‌نگری نویسنده و متن ترجمه‌شده ارائه کند.

چکیده نوشتار حاضر کم و کیف مقاله «بررسی تأسیس و زوال حکومت محلی آل شومله در خوزستان عصر سلجوقی» را از دو منظر ایجابی و سلبی مورد نقد قرار می­دهد. شناخت خاندان کَم‌نام شومله که با اتخاذ عنوان «اتابک» یا «اتابک معظم»، یک حکومت محلی در نواحی غرب و جنوب غربی ایران (در حدّ فاصل بین قلمرو سلاطین سلجوقی و خلافت عباسی)، تأسیس کرده بودند، اهمیت ویژه دارد. مقاله مورد نقد که به عنوان نخستین اثر پژوهشی مستقل معرفی شده‌، به نوعی سر آغاز جریانی نوین در پژوهش‌های مربوط به این حوزه توانَد بود.  یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در مقاله مورد نقد، اهمیت موضوع و تلاش برای پردازش متفاوتِ مطلب از نکات ممتاز مقاله است، ولی کاستی‌هایی همچون ارجاعات ناصحیح، ناهماهنگی عنوان و محتوا، بی‌توجهی به پیشینه تحقیق، غفلت از برخی منابع اصلی، بی توجهی به نقد و اعتبار سنجی روایات،استفاده از گزاره‌های قطعی و مطلق، ضعف در استدلال‌ها و استناجات‌، خطا در بازشناسی اعضای خاندان شومله و برخی اغلاط محتوایی نیز در آن «قابل مشاهده است.

چکیده کتاب انسان ‌خداگونه؛ تاریخ مختصر آینده، اثر یووال نوح ‌هراری، را می‌توان محصول نهایی پروژة این نویسنده دانست. هراری در این کتاب درپی پاسخ‌دادن به این پرسش است که: «آینده برای انسان چه در بر دارد؟». باتوجه‌به نظریة تاریخ‌نگارانه‌ای که در کتاب قبلی خود (انسان‌ خردمند؛ تاریخ مختصر بشر) اتخاذ کرده بود، هراری در این کتاب نیز مباحث را براساس نظریة تکامل‌گرایی پیش می‌برد، با این تفاوت که امکان‌ها و فرصت‌هایی که تکامل مصنوعی یا دخالت انسان در روند تکامل خود پدید آورده است بیش‌ترین سهم را در شکل‌دهی به ایده‌های آینده‌نگرانة او به‌خود اختصاص می‌دهد. این مقاله درپی آن است که با رویکردی انتقادی و با تمرکز بر دو مفهوم جبرگرایی و تمامیت‌خواهی نسبت میان آینده‌ای را که هراری با ضرورت‌هایی ترسیم می‌کند که نظام سرمایه‌داری برای ادامۀ حیات خود با آن مواجه است تبیین کند. ایدة اصلی مقاله آن است که نظریۀ هراری نوعی اتوپیای تمامیت‌خواهانة سرمایه‌داری را زمینه‌سازی می‌کند.

چکیده جامعه‌شناسی تاریخی به‌عنوان روشی مبتنی‌بر داده‌ها و سیر توالی روی‌دادهای تاریخی قابل‌دست‌یابی است و جامعه‌شناسی تاریخی سلطه‌پذیری، به‌عنوان یک پدیدة اجتماعی، قابل‌طرح و پی‌گیری در دوره‌های مختلف تاریخی است. این مقاله با هدف بررسی کتاب جامعه‌شناسی تاریخی سلطه‌پذیری ایرانیان ارائه شده است. اثر، به‌دلیل ویژگی‌هایی که دارد، به‌عنوان یک اثر دارای نوآوری در این زمینه شایستة بازخوانی است. نوشتار پیش‌رو مروری انتقادی بر این کتاب در قالب محورهای زیر دارد: ابهام‌زدایی در عنوان کتاب، عدم تبیین صحیح و اولیۀ مسئلة سلطه‌پذیری، ابهام در روش‌شناسی، ناهماهنگی در روش و متن، و ابهام در مفهوم جامعه‌شناسی تاریخی. مقاله، پس از پرداختن به تأملاتی دربارة جنبۀ فنی و ویرایشی اثر، با این جمع‌بندی به‌پایان می‌رسد که مسئلة «سلطه‌پذیری» درنزد مؤلف به‌عنوان یک مسئلة تاریخی مطرح شده است و نویسنده سعی دارد تا با استفاده از نظریه‌ها و روش‌های جامعه‌شناسی آن را بررسی و تحلیل کند، اما این بررسی نشان می‌دهد که جامعه‌شناسی تاریخی رویکردی جامعه‌شناسانه با بهره‌گیری از اطلاعات و داده‌های تاریخی در دوره‌های مختلف است یا به‌عبارت بهتر، روندشدن سلطه‌پذیری در دوره‌های مختلف را موردبررسی قرار می‌دهد، نه آن‌چه موردتوجه این اثر تحت عنوان رویکرد تاریخی با روش جامعه‌شناسانه است.

چکیده این پژوهش کوشش خویش را بر آن گمارده است تا از طریق دانش تصحیح و نقد این مجموعۀ منشآتی مربوط به قرن دهم هجری قمری به‌کتابت میرزا محمدصادق ناظم تبریزی (صادقای تبریزی) را موردبررسی قرار دهد و ویژگی‌ها، کاستی‌ها، اهمیت اسناد نسخه، و بینش و روش کاتب را در چهارچوب الگویی معنادار نقد کند. درون‌مایۀ نسخۀ فوق شامل مضامینی چون فرمان‌های پادشاهان، اسناد دیوانی، فتح‌نامه‌ها، و منشآت، و اخوانیات از روزگار سلجوقی تا اوایل صفوی است که تاکنون موردنقد و انتشار قرار نگرفته‌اند و می‌تواند در جای خود به فهم حلقه‌های مفقودی از تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران و برخی همسایگان یاری رساند. این بررسی، با اتکا بر نسخۀ خطی این اثر و با رویکرد تحلیلی، هم‌راه با روش تحلیل محتوای کیفی انجام شده است و نشان می‌دهد که نویسنده در تدوین و چینش منشآت تحت‌تأثیر فضای سیاسی دورۀ صفویه قرار داشته است. ازآن‌جاکه آرمان صفویه ایجاد دولتی ملی برپایۀ مذهب رسمی و مرزهای سیاسی تبیین می‌شود، کاتب نسخه به کتابت اسنادی دست یازیده که در پیوند با جغرافیایی است که صفویان در ترسیم الگوی سرزمینی خود به‌دنبال تحقق آن بودند.

چکیده پیامبر عظیم‌‌الشأن اسلام (ص) برپایۀ مفاهیم قرآنی همواره پیروان خویش را به وحدت دعوت می‌کرد، اما امت تازه‌بنیاد اسلامی، در اندک روزگاری پس از رحلت پیامبر (ص)، برخلاف آن آموزه‌ها، دچار گسستگی شدند و یکی از برایندهای آن کشتار مسلمانان به‌دست یک‌دیگر بود. ریشه‌های این گسستگی همواره موردتوجه ‌پژوهش‌گران بوده و پژوهش‌های فراوانی هم در این زمینه انجام ‌شده است. هدف این نوشتار ارزیابی انتقادی کتاب پس‌ از پیامبر است که در آن نویسنده درجهت پژوهش‌های پیشین و با روشی متفاوت تلاش کرده است تا جنبه‌های گوناگون مسئله را روشن کند. روش پیش‌برد و انجام پژوهش یادشده تا چه اندازه‌ای درجهت تبیین مسئلۀ پژوهش موفق بوده است؟ به‌نظر می‌رسد که نویسنده، ضمن مراجعه به منابع و پژوهش‌های تاریخی، از عرصه‌هایی چون روان‌شناسی، سینما، داستان‌نویسی، روان‌شناسی، و مردم‌شناسی بهره برده و تلاش کرده است تا ریشه‌های تاریخی بحران کنونی مسلمانان خاورمیانه و به‌ویژه عراق را بررسی کند. نتیجۀ مقالۀ حاضر، که به‌روش توصیفی ‌ـ تحلیلی انجام ‌گرفته است، نشان می‌دهد که اهمیت کتاب موردبررسی بیش از هرچیز در رویکرد بین‌رشته‌ای و شیوۀ بیان متفاوت نویسنده در مواجهه با مسئلۀ پژوهش است که اثر تازه‌ای را پدید آورده است، هرچند دربارۀ برخی دیدگاه‌ها و روش‌های پیش‌برد پژوهش نیازمند بازنگری است.

چکیده در کتاب انسان خردمند؛ تاریخ مختصر بشر، اثر یووال نوح هراری، سابقة دویست‌هزارسالة انسان خردمند به‌سان مؤخره‌ای بر سیزده‌ و نیم میلیارد سال عمر جهان ترسیم شده است. انسان خردمند شامل مباحث متعددی از حوزه‌های علوم ‌انسانی و غیرعلوم ‌انسانی است، اما باتوجه‌به‌این‌که عنوان فرعی کتاب ادعای ارائة تاریخچة بشر را دارد، این مقاله صرفاً به نقد تاریخی این اثر، یعنی به نقد رویکرد روش‌شناختی و نقد نظریة تاریخی نویسنده، می‌پردازد و ظرفیت‌های روش‌شناختی این کتاب را از منظر فلسفة انتقادی تاریخ و مباحث نظریِ آن را از موضع تکامل‌گرایی خلقت‌باور در بوتة نقد خواهد گذاشت. با تمرکز بر محتوای کتاب و روش نویسنده، در این نقد به سه مقطع پرداخته می‌شود: 1. مقطع پیشا‌تاریخی، از سیزده‌ و نیم ‌میلیارد سال پیش تا ابداع خط در پنج هزار سال پیش؛ 2. مقطع تاریخی، از ابداع خط تا کنون؛ 3. مقطع پسا‌تاریخ، آیندۀ بشر. از نگاه انتقادی این مقاله، واژه‎های تار، تاریخ، و تاریک به‌ترتیب به این سه مقطع اشاره دارند.

چکیده نوشتار حاضر به بررسی کتاب حسین‌بن موسی (ع) زندگانی، شخصیت، آرامگاه تألیف علی اخوان‌مهدوی پرداخته است. بررسی این کتاب به‌صورت انتقادی و با استناد به منابع گوناگون عرضه شده است. نویسندۀ کتاب از تحلیل مطالب کتب انساب و حدیث به خلاقیت‌های مهمی دست یافته است، چنان‌که از خلال بررسی پیشینۀ پژوهش این نوشتار می‌توان سطح بالاتر این کتاب در مقایسه با آثار پیشین با موضوع پژوهش را دریافت. باوجوداین، نوشتار حاضر نخست این اثر را معرفی، چهارچوب شکلی و محتوایی آن را توصیف و بررسی، و سپس هم درمورد شکل و هم در مورد محتوا اشکالات و پیش‌نهادهایی را ارائه کرده است. بررسی کتاب اخوان‌مهدوی نشان داد که اگرچه این کتاب مزایای متعدد دارد و بر آثار پسین نوشته‌شده در این موضوع مؤثر بوده است، کاستی‌هایی چون نبود پیشینۀ پژوهش و نقد منابع، استفادۀ اندک نویسنده از منابع حدیثی و رجالی، و ضعیف‌بودن برخی استنادات نویسنده از اعتبار کتاب کاسته است.

چکیده فرقۀ مرجئه ازجمله گروه‌های سیاسی ‌ـ فکری بود که در نخستین سدۀ اسلامی با پرهیز از قضاوت درخصوص عقاید و مواضع جناح‌های فعال در میدان سیاست و اجتماع، در جامعۀ پرتلاطم مسلمانی، پا به عرصۀ وجود گذاشت. چنین به‌نظر می‌رسد که عملکرد دوگانۀ مرجئه در تاریخ ‌ـ سازش و مقابله با حکومت ‌ـ و به‌تبع آن داوری دوسویه دربارۀ ایشان به دوگانگی موجود در اندیشۀ آنان و به‌تعبیر بهتر ماهیت دوپهلوی کلمۀ ارجاء و تعریف خاص آن از ایمان، یعنی دو رکن اصلی تفکر مرجئه، بازمی‌گردد. ازهمین‌رو، اصطلاح مرجئه برای طیفی از جریان‌های گوناگون فکری، سیاسی، و گاه متضاد و حتی درمورد خوارج و شیعه به‌کار رفته است. مسئلۀ محوری پژوهش حاضر این است که نوع مواجهه و واکنش فرق مرجئه در سازش و مقابله با امویان چگونه بوده است؟ هدف پژوهش پیش‌رو آن است که نشان دهد امویان از این رویکرد دوگانۀ مرجئه چگونه درجهت مشروعیت‌یابی خود بهره‌برداری کردند. این پژوهش با رویکردی انتقادی به پژوهش‌‌های پیشین و با نگاه توصیفی ‌ـ تحلیلی سامان یافته است.

چکیده بخش قابل‌ملاحظه‌ای از دانش ما دربارۀ ایران و روابط آن با دیگر تمدن‌های هم‌جوار آن مبتنی‌بر متون و منابع یونانی و رومی بوده است که بیش‌تر آن‌ها به فارسی و با کیفیتی قابل‌قبول ترجمه شده‌اند. این درحالی است که اطلاعات قابل‌توجهی دربارۀ ایران باستان در متون و یافته‌های باستان‌شناسی مکشوفه در شرق دور و به‌ویژه چین وجود دارد که تعداد اندکی از آن‌ها به فارسی ترجمه شده است که خالی از اشتباه نیست. ازاین‌رو و نظر به اهمیت متون تاریخی و داده‌های باستان‌شناختی مربوط به ایران در چین، مقالۀ حاضر بر آن است تا ابتدا با بررسی و دسته‌بندی آثار مربوط به روابط ایران و چین در زبان انگلیسی و فارسی به آسیب‌شناسی ترجمه‌های فارسی متون و پژوهش‌های مناسبات ایران و چین بپردازد. سپس قسمت مربوط به ایران باستان را در کتاب متون باستانی پیرامون روابط چین و ایران نقد کند. مهم‌ترین نتیجۀ حاصل از این بررسی ضعف مترجمان و ویراستاران در برگرداندن متون چینی و پژوهش‌های معتبر به فارسی بوده که در برخی موارد این ضعف‌ها نتیجۀ اشتباه‌های فاحش نویسندگان این آثار در غرب بوده است.

چکیده باتوجه‌به ‌این‌که کتاب تاریخ ایران‌شناسی در روسیه یکی از تازه‌ترین آثار در قلمرو مطالعات ایران‌شناسی در روسیه است، انتظار می‌رفت نویسنده با رویکردی تحلیلی به نقد دستاوردهای ایران‌شناسان روسی بپردازد؛ به‌ویژه این‌که روس‌ها در دورۀ حاکمیت کمونیسم درجهت برنامه‌ها و سیاست‌های حزب حاکم شوروی اهمیت ویژه‌ای برای مطالعات ایران‌شناسی قائل بودند، زیرا دورۀ حاکمیت شوروی مطالعات ایران‌شناسی برمبنای سیر نظریۀ تک‌خطی تاریخی و اثبات دترمنیسم تاریخی قرار داشت. این آثار تأثیر زیادی در فضای فکری، سیاسی، و اجتماعی ایرانی دهه‌های اخیر داشت. درنتیجه، نقد کارنامۀ روس‌ها در این زمینه می‌توانست دریچه‌ای جدید در زمینۀ ایران‌شناسی پیش‌روی مخاطبان قرار دهد، درحالی‌که در کتاب موردبررسی گزارشی کوتاه و شتاب‌زده از روند ایران‌شناسی در تاریخ سی‌صدسالۀ این دانش در روسیه را ارائه داده است. یکی از مهم‌ترین دلایل پراکندگی مطالب کتاب انتخاب عنوان‌های کلی پژوهش حاضر است. درنتیجه، شاخص‌های موردبررسی نویسنده گسترۀ وسیعی از مطالب و موضوعات در زمینۀ ایران‌شناسی در روسیه را در بر گرفته است. شاخص‌های موردبررسی کتاب حاضر در قلمرو پژوهش‌های دانش‌نامه‌ای قرار می‌گیرد. مقالۀ حاضر می‌‏کوشد تا با روش تحلیل محتوا و نقد علمی موضوعات و شاخص‌های کتاب حاضر را موردنقد و تحلیل قرار دهد.

چکیده کتاب پارادایم نصیحت، اندیشۀ ایرانی فراسوی زوال و تداوم تلاش دارد تا اندرزنامه‌های دورۀ باستان و اسلامی را در یک الگوی واحد، شامل دوبنی‌ها و دلالت‌های چهارگانه، تحلیل و بررسی کند. پرسش این است که الگوی مؤلفان پارادایم نصیحت برای تبیین اندرزنامه‌های تاریخ ایران چه بوده است و تا چه حد تکافوی مطالعات نظری این دسته از منابع تاریخی را دارد؟ یافته‌های پژوهش، که با رویکرد انتقادی و شیوۀ تبیین تاریخی صورت پذیرفته است، نشان می‌دهد بن‌مایۀ اندیشه‌ای کتاب مذکور در چهارچوبِ ازپیش‌ تعیین‌شده و متأثر از نظریۀ ایران‌شهریِ بازتولیدشدۀ دورۀ معاصر بنیاد یافته است. در ارزیابی نقادانه، آن‌چه موردانتظار است امکان طرح الگویی دیگر برای خوانش متن‌های سیاست‌نامه‌‌ای بوده است.

چکیده سلسلة قاجار که در آغاز سدة سیزدهم هجری قدرت سیاسی را در ایران به‌دست ‌گرفت، خاستگاه ایلیاتی داشت، اما باوجود تحقیقات نسبتاً زیاد، کم‌وکیف این خاستگاه مبهم باقی مانده است. ابهام‌زدایی از این خاستگاه ایلی می‌تواند به فهم بهتر مسائل تاریخ قاجار کمک کند و کتاب خاستگاه تاریخی ایل قاجار نیز به‌ همین ‌منظور نگارش یافته است. ازآن‌جاکه بررسی و تبیین این خاستگاه تاریخی از سه منظر تبارشناسی قومی، تطور هویت و تکاپوی ایل درطول قرون، و بررسی شرایط تاریخی تغییر پایگاه خوانین این ایل از ریاست ایل به پادشاهی بر سراسر قلمرو ایرانْ قابل‌انجام است، پرسشی که در این ‌خصوص مطرح می‌‌شود این است که نویسنده از کدام منظر به تبیین خاستگاه ایل قاجار پرداخته و تا چه ‌اندازه توانسته است از خاستگاه ایلی قاجارها ابهام‌زدایی کند؟ این پژوهش نشان داد که این اثر دو ساحت نخست را درهم آمیخته و باوجود اهمیت موضوع و تعدد منابع، که از نکات ممتاز کتاب است، به‌واسطة خطاهای روشی و ادبی و محتوایی نتوانسته است در هیچ‌یک از دو ساحت فوق از خاستگاه قاجارها ابهام‌زدایی کند.

چکیده عصر حاکمیت ایلخانان، برحسب مقتضیات تاریخی، با رشد تاریخ‌نگاری فارسی هم‌راه بود. آثار تاریخ‌نگارانۀ فراوانی که در قلمرو ایلخانی و از‌سوی‌دیگر در قلمرو ممالیک پدید آمدند، کارنامۀ تاریخ‌نگاری اسلامی ـ ایرانی را تقویت و زمینه‌های فهم تاریخ این عصر را هموار کرده است. در این میان، وصاف، ادیب ـ مورخی که از حیث سبک ادبی و ساختار تاریخی شیوۀ متفاوتی را در ارائۀ برداشت‌های تاریخی به‌کار گرفته است، جایگاه ویژه‌ای دارد. کتاب زندگی، زمانه و تاریخ‌نگاری وصاف از این نظر که به مورخی این چنین پرداخته حائز اهمیت است و به همین سبب مورد‌بررسی قرار گرفته است. نقد کتاب مذکور با تفاوت قائل‌شدن میان دو مفهوم تبیین و تفسیر، دو گونۀ کنش‌گر مورخ و تاریخ‌شناس، و همین‌طور اهتمام به رویکرد‌های سلبی و ایجابی توأمان انجام شده است و این هدف را تعقیب می‌کند تا نشان دهد میان فهم تاریخ با تاریخ‌نگاری تفاوت است و بایسته نیست که فهم تفسیری امروزی خود از تبیین مورخانه به‌معنی تاریخ‌نگاری قلمداد شود.

چکیده نوشتار حاضر، با رویکردی انتقادی، کتاب تاریخ‌نگاری و تحولات آن در ایران و جهان اثر مشترک حسین میرجعفری و عباس عاشوری‌‌نژاد را بررسی و ارزیابی می‌‌کند. پژوهش‌های سه دهة اخیر راجع‌به تاریخ‌‌نگاری ایران، اسلام، و اروپا نکات قوت و ضعف شکلی و محتوایی داشته است. کتاب مورد‌بررسی این نوشته، که به‌عنوان کتاب درسی درس «تاریخ‌‌نگاری و تحولات آن در ایران و جهان» در مقطع کارشناسی تاریخ دانشگاه پیام‌نور اختصاص یافته است، نیز از این قاعده مستثنا نیست. انتظار می‌‌رود کتاب‌های درسی دانشگاهی، از استانداردهای لازم علمی برخوردار باشند، اما این کتاب، با‌وجود تلاش نگارندگان برای تدوین اثری مستند در درس تاریخ‌‌نگاری، دارای اشکالات و کاستی‌‌های شکلی (فقدان فهرست تفصیلی مطالب متن کتاب، فقدان نمایه، اغلاط تایپی، ضعف نگارشی و دستوری، تورفتگی برخی جملات، ضعف ارجاع‌‌نویسی و مستندسازی، عدم تفکیک منابع در کتاب‌نامه، و...) و محتوایی (عدم تبیین اصطلاحات و مفاهیم، بهره‌‌گیری نامناسب از منابع دست‌اول، نامتوازن‌بودن حجم بخش‌‌ها، وجود مطالب کلیشه‌‌ای، و...) است که آسیب جدی به متن زده است. نگارندۀ مقاله تلاش می‌‌کند، ضمن بررسی و ارزیابی کتاب و تبیین قوت و کاستی‌‌های آن، پیش‌نهادهای خویش را به نویسندگان و شورای انتشار کتب درسی دانشگاه پیام‌نور ارائه دهد تا بر جنبة علمی ـ آموزشی این کتاب و کیفیت ساختارمند آن افزوده شود.

چکیده موضوع مشروعیت در تاریخ ایران از موضوعاتی است که در دهه‌های اخیر توجه پژوهش‌گران تاریخ را به‌خود جلب کرده است. از متأخرترین این آثار تحول مبانی مشروعیت سلطنت از یورش مغولان تا برآمدن صفویان است. این اثر، تحول در مبانی مشروعیت این دوره را در چهارچوب یک بحران فراگیر مشروعیت‌زایی در قالب الگوهای متعدد بررسی می‌‌کند؛ با تأکید بر این مسئله که با سقوط خلافت و ورود عنصر مغول، پیچیدگی در مبانی مشروعیت دوچندان و مبانی الهام‌‌بخش جدیدی برای مشروعیت‌بخشی مطرح شد. افزون‌بر‌آن، بعد از سقوط حکومت ایلخانان، تقریباً نظم و سازمان ویژه دچار خدشه شد. حکومت‌‌ها با خصوصیات و ویژگی‌‌های متعدد، برای توجیه حاکمیت خویش به انواع الگوهای مشروعیت‌‌زا دست زدند. بنابراین، حکومت‌‌ها در مسئلة مبانی مشروعیت به‌نوعی دچار بحران مشروعیت شدند. این مقاله با هدف بررسی انتقادی اثر فوق ارائه شده است. این بررسی نشان می‌‌دهد که بحران مشروعیت در دورة موردبررسی یک مسئلة اساسی بوده است، اما الگوهای مشروعیت به‌هیچ‌وجه مبتنی‌بر الگوی واحد نبوده‌‌اند، بلکه مبتنی‌بر الگویی چندوجهی، ترکیبی، و توأمانی بودند، در‌حالی‌که شاخص‌‌های مهمی چون اندیشۀ ایرانی سلطنت، فرهّ ایزدی، و فرهّ کیانی نادیده گرفته شدند. اثر به‌لحاظ مبانی روش‌‌شناسی و تعریف مفاهیم ضعف دارد و قادر به طراحی مفهومی یک الگوی فراگیر چندوجهی برای دورة موردنظر نبوده است.

چکیده کتاب تاریخ اندیشۀ ایرانی؛ اندیشه، فرهنگ و آیین ایرانیان در عهد باستان نوشتۀ آذرمیدخت فرهیخته‌والا را نشرنامۀ فردوسی به‌زیور طبع آراسته است. این مکتوب از معدود آثاری است که سعی داشته است که تاریخ اندیشه را در ایران باستان بنگارد. کوشش بنیادین و اساسی نویسنده «گردآوری و تدوین مجموعۀ گزارش‌ها و اطلاعات پراکنده از فرهنگ، اندیشه، و جهان‌بینی انسان عهد باستان ایران» بوده است. نگارنده هم‌چنین در این کتاب سعی داشته است تا با اتکا به «درست‌ترین داده‌ها» از منابع مکتوب به گردآوری و تدوین مجموعۀ گزارش‌ها و اطلاعات پراکنده از فرهنگ، اندیشه، و جهان‌بینی انسان و جامعۀ عهد باستان ایران بپردازد. هدف مقالۀ حاضر نقد و بررسی کتاب مذکور از نظر ابعاد گوناگون صوری، ساختاری، محتوایی، و روش‌شناختی است. بنابراین، به‌جهت دست‌یابی بدین مهم، از شیوۀ نقد و بررسی براساس «اصول راه‌نمای تهیۀ مقالات نقد نشریۀ علمی ـ پژوهشی پژوهش‌نامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی» بهره گرفته شده است. پرسش بنیادین این پژ‌وهش آن است که نویسنده تا چه میزان در رسیدن به اهداف مذکور موفق عمل کرده است. روش این پژ‌وهش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد انتقادی است.

چکیده تدوین و نگارش تاریخ فرهنگی جهان اسلام از‌سویی نیازمند اشراف بر نظریات و تعاریف فرهنگی، متون و منابع، و نقد و بررسی پیشینۀ مطالعاتی تاریخ فرهنگی جهان اسلام در حوزه‌های متعدد فرهنگی و تمدنی آن و از‌سوی‌دیگر، نیازمند یک تعریف مشخص و ارائۀ الگوی روشن در فهم مقولۀ فرهنگ است. تاریخ فرهنگی جهان اسلام، به‌واسطۀ گستردگی و تنوعی که دارد، هنوز به‌طور جدی مورد‌توجه قرار نگرفته است. همۀ نگارش‌هایی که بدین مدعا برخاسته‌اند به‌علت فقدان چنین تعاریف و چهارچوب‌های مشخصی تنها به برخی از زوایای این موضوع پرداخته و از فهم کلیت تاریخ فرهنگی بازمانده‌اند. این نوشتار با روش توصیفی و تحلیلی به بررسی شکلی و محتوایی کتاب تاریخ فرهنگی جهان اسلام تألیف برومند اعظمی‌پور پرداخته است. به‌نظر می‌رسد، آن‌چه در محتوای کتاب مورد‌توجه نگارنده واقع شده است تاریخ فرهنگی و فرهنگ نیست، بلکه تنها بخشی از تاریخ آموزش، ساختار‌های آموزشی، و تاریخ علم در جهان اسلام در دورۀ مورد‌نظر بوده است. در‌نتیجه، نگارندۀ اثر به‌دلیل ارائه‌نکردن تعریفی روشن از مفهوم تاریخ فرهنگی به رویکرد رایج در نگارش این‌گونه آثار و اتخاذ نگاه و برداشت متداول از تاریخ علوم و تمدن اسلامی اتکا دارد. بنابراین، تاریخ فرهنگی جهان اسلام به تاریخ علوم و آموزش تقلیل یافته است.

چکیده تصاویر کتب درسی، افزون‌بر انتقال اطلاعات و تفهیم مطالب درسی، در فرایند جامعه‌پذیری و نهادینه‌سازی ارزش‌های اجتماعی مؤثرند. کتب درسی و تصاویر آن‌ها، از طریق القای مطالب و مفاهیم، در نگرش‌ها و الگوهای رفتاری فراگیران تأثیر ماندگار دارند. یکی از مقوله‌های درخور مطالعه برای درک کارکردهای مذکور نحوۀ بازتاب مقولۀ جنسیت در تصاویر کتب درسی است. از‌این‌‌رو، در پژوهش پیش‌رو تصاویر کتب مقطع ابتدایی دورۀ پهلوی از بُعد جنسیت و نقش‌های جنسیتی موردبررسی قرار گرفته‌اند. هدف پژوهش حاضر، که به‌شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی انجام شده، ارزیابی نقش تصاویر کتب درسی در بازتعریف نقش‌های جنسیتی و الگویابی جنسیتی فراگیران است. یافته‌های پژوهش نشان‌دهندۀ تأثیر حضور کلیشه‌های جنسیتی از منظر نقش و جایگاه دو جنس در خانواده و هم‌چنین نظام اجتماعی است. ساختار جنسیتی تصاویر کتب درسی دورۀ پهلوی مبین محدودیت حضور زنان در عرصه‌های تاریخی سیاسی، علمی، و ساحت اندیشگی است.