نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیار جامعه شناسی، دانشگاه امام حسین (ع)

چکیده

در چشم‌اندازی تاریخی به جریان‌ها و آبشخورهای معرفت در جامعۀ ایران درمی‌یابیم که ردپای تفکر انتقادی را کم‌تر در جریان تبادلات فکری می‌توان جست؛ یعنی شیوه‌های ارتباط و انتقال معرفتی به‌گونه‌ای بوده است که تفکر انتقادی در آن‌ها جایگاهی ندارد یا به‌صورت ضعیف و کم‌مایه حضور دارد. برآیند و میراث این خصیصۀ تاریخی جریان‌های معرفتی امروزه در اجتماعات علمی به‌‌منزلۀ یک ویژگی فرهنگی در عرصۀ عمومی در جامعۀ معاصر ایرانی بیان‌گر «کم‌مایگی خردورزی و تفکر انتقادی» است. ازاین‌رو، در انواعِ ارتباط ِمیان افراد و مناسبات اجتماعی و حتی در محافل علمی تفکر انتقادی جایگاه قابل‌توجهی ندارد. ازسوی‌دیگر، پیشرفت علمی مستلزم توجه جدی به تفکر انتقادی است. به این ترتیب، درصورتی‌که توسعه را راه‌برد و خواست ملی در نظر بگیریم، با کیفیت تفکر انتقادی در جامعه و روابط و مناسبات اجتماعی، سیاسی، و فرهنگی نمی‌توان انتظار دگرگونی خاصی را داشت، چراکه با پدیدۀ کم‌مایگی خردورزی و تفکر انتقادی مواجهیم و تقویت این بایستۀ توسعه مستلزم توجه جدی‌تر و تلاش برای فراهم‌آوردن زمینه‌های رشد آن در جامعه است. در این مقاله، با استفاده از روش تحلیل تاریخی، معرفی پیشینۀ ضدتفکر انتقادی در جامعۀ ایران، و بیان اهمیت آن برای پیشرفت و توسعه پیش‌نهادهایی برای ارتقای آن ارائه می‌‌شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Background of Critical Thinking in the Iranian Culture

نویسنده [English]

  • Mohammad Mirsondosi

Assistant Professor of Sociology, Imam Hossein University

چکیده [English]

From the historical perspective looking at the trends and origins of knowledge in the Iranian society, we find that critical thinking has not had a significant position in any of them, and the modes of epistemic communication are such that thinking is not present in them, or if they exist, they are very weak. As a cultural feature published in contemporary Iranian society, these currents of knowledge manifest the reflection of the low level of rationality and critical thinking. Hence, in the relationship between individuals, social and even in the scientific sphere of thought, there is no significant position. On the other hand, scientific advancement entails serious attention to critical  thinking. In this way, if we consider development as a national strategy, we cannot expect a particular change in the quality of contemplative thinking in society and social, political, and cultural relations, because with the advent of the concept of thought,  we are encountering a crisis and the need for development requires serious attention. It is an effort to provide the ground for its growth in society. Therefore, in this paper, suggestions are made to promote it using the method of historical analysis, introducing an anti-reflection background in the Iranian society and expressing its importance for advancement and development.

کلیدواژه‌ها [English]

  • wisdom
  • critical thinking
  • background knowledge
  • Weakness of Wisdom
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (1375)، مقدمة العبر، ترجمۀ محمدپروین گنابادی، تهران: آموزش و انقلاب اسلامی.
اخوان ثالث، مهدی (1376)، تو را ای کهن ‌بوم و بر دوست دارم، تهران: مروارید.
ارکون، محمد (1394)، از اجتهاد به نقد عقل اسلامی، ترجمۀ مهدی خلجی، توانا: © E-Collaborative for Civic Education 2015.
اسلامی ندوشن، محمدعلی (1388)، چهار سخن‌گوی وجدان ایران (فردوسی، مولوی، سعدی، حافظ)، تهران: قطره.
الاهوانی، احمد فؤاد (1362)، تاریخ فلسفه در اسلام، ترجمۀ غلام‌رضا اعوانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
آقاجری، سیدهاشم (1389)، مقدمه‌ای بر مناسبات دین و دولت در ایران عصر صفوی، تهران: طرح نو.
باربور، ایان (1374)، علم و دین، ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
برخواه، انسیه (1393)، دانش‌نامۀ جهان اسلام، زیرنظر غلامعلی حداد عادل، ج 1، ذیل مدخل «تهافت الفلاسفه»، تهران: بنیاد دایرۀ‌المعارف اسلامی.
برگر، یتر و توماس لوکمان (1375)، ساخت اجتماعی واقعیت، ترجمۀ فریبرز مجیدی، تهران: علمی و فرهنگی.
پازوکی، شهرام (1383)، «مقدمه‌ای درباب الاهیات»، ارغنون، ش 5، 6.
پورنامداریان، تقی (1386)، دیدار با سیمرغ: شعر و عرفان و اندیشه‌های عطار، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
جناتی، محمدابراهیم (1374)، ادوار فقه و کیفیت بیان آن، تهران: کیهان.
حائری، عبدالهادی (1378)، نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایرانی با دو رویۀ تمدن بورژوازی غرب، تهران: امیرکبیر.
حائری، عبدالهادی (1381 )، تشیع و مشروطیت و نقش ایرانیان مقیم عراق، تهران: امیرکبیر.
رضاقلی، علی (1371)، جامعه‌شناسی خودکامگی: تحلیل جامعه‌شناختی ضحاک ماردوش، تهران: نشر نی.
سروش، عبدالکریم (1373)، قصۀ ارباب معرفت، تهران: صراط.
شایگان، داریوش (1393)، پنج اقلیم حضور: بحثی دربارۀ شاعرانگی ایرانیان، تهران: فرهنگ معاصر.
صفا، ذبیح‌الله (1346)، تاریخ علوم عقلی در اسلام، تهران: دانشگاه تهران.
صفت‌گل، منصور (1381)، ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران عصر صفوی (تاریخ تحولات دینی در سده‌های دهم تا دوازدهم هجری قمری)، تهران: مؤسسۀ خدمات فرهنگی رسا.
طباطبایی، سیدجواد (1368)، درآمدی فلسفی بر تاریخ اندیشۀ سیاسی در ایران، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
طباطبایی، سیدجواد (1373)، زوال اندیشۀ سیاسی در ایران، تهران: کویر.
عمو عبدالهی، فاطمه (1393)، بررسی رابطۀ بین تفکر انتقادی و انواع دین‌داری دربین دانشجویان کارشناسی ارشد دانشگاه‌های دولتی تهران، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، گروه جامعه‌شناسی، تهران: دانشگاه الزهرا.
غزالی، امام محمد (1383)، تهافت الفلاسفه، ترجمۀ حسن فتحی، تهران: ثارالله.
کانرتون، پل (1385)، جامعه‌شناسی انتقادی، ترجمۀ حسن چاوشیان، تهران: اختران.
کرلینجر، فرد ان. (1374)، مبانی پژوهش در علوم رفتاری، ترجمۀ حسن‌پاشا شریفی و جعفر نجفی زند، تهران: آوای نور.
مطهری، مرتضی (1362)، آشنایی با علوم اسلامی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مطهری، مرتضی (1368)، عرفان حافظ (تماشاگه راز)، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (بی‌تا)، اصول فلسفه و روش رئالیسم؛ مقدمه و اورقی از سیدمحمدحسین طباطبایی، ج 5، قم: صدرا.
مکتبی‌فرد، لیلا (رویا) (1388)، «انواع تفکر و ارتباط آن‌ها، با تأکید بر تفکر انتقادی»، فرهنگ، ش 69.
ملکیان، مصطفی (بی‌تا)، درس‌گفتارهای تفکر نقدی، بی‌جا: بی‌نا.
میرسندسی، سیدمحمد (1390)، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی دین و انواع دین‌داری، تهران: جامعه‌شناسان.
میرسندسی، سیدمحمد (1393)، روش تحقیق در علوم اجتماعی: کتاب اول روش‌شناسی، تهران: دانشگاه امام حسین (ع).
میرسندسی، سیدمحمد (1397)، تحلیل خردورزی ایرانیان، تهران: مرکز الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت.
هیوز، ه‍. استیوارت (1369)، آگاهی و جامعه، ترجمۀ عزت‌الله فولادوند، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
یثربی، سیدیحیی (1381)، «امام محمد غزالی و خردورزی و دین‌داری»، ذهن، ش 11، 12.
یثربی، سیدیحیی (1384)، نقد غزالی (تحلیلی از خردورزی و دین‌داری امام محمد غزالی)، تهران: کانون اندیشۀ جوان.
Lawson, Bryan (2005), How-Designers-Think: The Design Process Demystified, Amsterdam and other Cities (11): Elsevier.