نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، ایران، تهران

2 استاد معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده

سخن از نسبت معماری و دین، سابقه‌ای آشنا در ایران معاصر، خصوصاً در نظرورزی‌های حوزه‌ی هنر، شهر و معماری‌اسلامی دارد. تبار این ادبیات، پشتگرم به میراثی انباشته در طول سالیان، به پژوهش‌هایی با رویکرد تاریخنگارانه می‌رسد. این تبار در سیر تاریخی شکل‌گیری خود، درگذرگاه‌هایی نقّادانه، متحول شده‌است. این گذرگاه‌ها را در چهار دسته‌ نقد اصلاح‌گر، نقد تحول‌خواه، نقد روش‌شناسانه و نهایتاً‌ نقد در موضع انکار و مخالفت، می‌توان قرارداد. با مرور بر مبانی و معیارهای این نگرش‌ها، می‌توان به استقراء، زمینه‌های بروز چالش و آسیب در نظرورزی‌های حوزه‌ی هنر و شهر و معماری اسلامی را شناخت؛ از آن‌جمله می‌توان به ابهام مفهومی، گوناگونی تلقی‌ها، پیش‌فرض و پیش‌داوری‌، تعمیم‌های ناروا و... اشاره‌کرد. این مرور نقادانه و آسیب‌شناسانه -هرچند پسینی و گذشته‌نگر است- گامی برای مواجهه سامان‌مند با گستردگی و گوناگونی دیدگاه‌ها در ادبیات موضوع است. علاوه بر آن، شایسته است از منظری پیشینی نیز به مبادی و مبانی روش‌شناسی این حوزه از نظرورزی، توجهی دوباره کرد. به نظر می‌رسد روش پژوهش در نسبت هنر، شهر، معماری و دین (به فراخور سخن از «نسبت» و برپایه ماهیت چند‌رشته‌ای طرفین نسبت)، ناگزیر از رویکرد بینارشته‌ای است؛ چیزی که می‌تواند معیاری برای ارزیابی پژهش‌های گذشته و چراغ راهی برای پژوهش‌های آینده باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Islamic Art and Architecture; a Critical and Pathologic Review

نویسندگان [English]

  • Jalal Mohaddesi 1
  • Hadi Nadimi 2

1 PhD Candidate in Faculty of Architecture and Urban Planning, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

2 Professor in Faculty of Architecture and Urban Planning, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Relation between Architecture and Religion is a known discourse in Iran. Considering this relation in the context of Islamic Art, City and/or architecture, it is rooted in Oriental and Historic studies inherited among generations of researchers during the past years. The timeline view shows critical points upon which the discourse and its context has been shaped, modified, and developed evolutionarily. These critical points could be brought in four main categories which “corrects”, “transforms”, “methodologically” proposes or even totally “rejects” the background studies and/or established approaches in it. Exploring these critics considering their basics and criteria would help an inducing pathology of the field, among which diverse viewpoints, deductive and/or disciplinary approaches, theoretical ambiguity, inappropriate methodology, etc. could be mentioned. This critical and pathological review may help to analyze and then organize the status quo of the literature although in a passive a priori approach. It seems that an active and a posteriori approach would lead to a better methodology in research. Considering the “Relation” and the multidisciplinary nature of its components as in Art, City, Architecture & Religion (here Islam), an interdisciplinary approach in research is inevitable. The interdisciplinary approach not only hands over criteria for better criticizing the background of the field but also would shed light over the onward march of the research.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic art
  • Islamic architecture
  • Islamic city
  • criticize
  • Relation between Architecture & Religion
احمدی, بابک. ۱۳۷۳. مدرنیته و اندیشه انتقادی. چاپ نخست. تهران: نشر نی.
اردلان, نادر, و لاله بختیار. 1380. حس وحدت. چاپ اول. با ترجمه حمید شاهرخ. اصفهان: نشر خاک.
آشوری, داریوش. 1380. تعریف ها و مفهوم فرهنگ. ویراست سوم (چاپ اول). تهران: آگاه.
الیاده, میرچا. 1375. دین پژوهی (دفتر اول). چاپ دوم. با ترجمه بهاء الدین خرمشاهی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
امین‌پور, احمد, علیرضا پیروزمند, و عباس جهانبخش. ۱۳۹۷. “روش‌شناسی نظریه‌پردازی هنر و معماری اسلامی.” حوزه و دانشگاه روش شناسی علوم انسانی 24 (96): 71–89. doi:https://doi.org/10.30471/mssh.2018.1504.
ایمانی, ‌نادیه. 1385. معماری و اسلام (پایان نامه دکترای معماری). دانشکده هنرهای زیبا: دانشگاه تهران.
باقری, اشرف السادات. 1386. نظریه هایی درباره ی شهرهای قلمرو فرهنگ اسلامی. چاپ اول. تهران: انتشارات امیرکبیر.
بهدانی, مجید, و محمد خزائی. ۱۳۹۸. “نقدی بر کتاب هنر اسلامی عفیف البهنسی.” پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی ۱۹ (۵): 19–37.
بنه ولو, لئوناردو. 1386. تاریخ شهر (شهرهای اسلامی و اروپایی در قرون وسطی). ترجمه‌ی پروانه موحد. چاپ سوم. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
پازوکی, شهرام. 1393. “رویکرد عرفانی به هنر اسلامی.” در جستارهایی در چیستی هنر اسلامی, تدوین توسط هادی ربیعی. تهران: فرهنگستان هنر.
پوستین‌دوز, محمد‌مهدی. 1374. گامی به سوی چگونگی معماری الهی. چاپ اول. تهران: چاپ کیوان.
پیرنیا, محمدکریم. ۱۳۸۰. سبک‌شناسی معماری ایرانی. چاپ اول. تدوین توسط غلامحسین معماریان. تهران: پژوهنده-معمار.
حکیم, بسیم سلیم. 1381. شهرهای عربی-اسلامی (اصول شهرسازی و ساختمانی). چاپ اول. با ترجمه عارف اقوامی‌مقدم و محمدحسین ملک‌احمدی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
خندان, علی‌اصغر. 1389. منطق کاربردی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی؛ موسسع فرهنگی طه.
دهخدا, علی‌اکبر. 1373. لغت نامه ی دهخدا. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
راپاپورت, آموس. ۱۳۸۸. انسان شناسی مسکن. ترجمه‌ی خسرو افضلیان. چاپ اول. تهران: حرفه هنرمند.
ربیعی, هادی, تدوین. 1393. جستارهایی در چیستی هنر اسلامی. چاپ ششم. تهران: فرهنگستان هنر.
روآ, اولیویه. 1397. جهل مقدس (زمان دین بدون فرهنگ). چاپ دوم. با ترجمه عبداله ناصری‌طاهری و سمیه‌سادات طباطبائی. تهران: مروارید.
ریمون, آندره. 1370. شهرهای بزرگ عربی-اسلامی در قرنهای 10 تا 12 هجری. چاپ اول. با ترجمه حسین سلطان‌زاده. تهران: مترجم و پخش کتاب آگاه.
رییسی, محمدمنّان. 1395. “ارزیابی و نقد رویکردهای تحقیق در معماری و شهرسازی از منظر اسلامی.” فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی (11): 3 تا 18.
طاهری, علیرضا, و رویا ظریفیان. ۱۳۹۸. “تاریخ‌گرایی در حوزۀ مطالعات هنر اسلامی نقدی بر کتاب معماری ایلخانی در نطنز.” پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی ۱۹ (۵): ۱۳۷-۱۵۷.
عاملی, سید جعفرمرتضی. ۱۳۸۹. . شهر اسلامی: نشانه‌ها و شناسه‌ها. قم: بوستان کتاب.
عثمان، محمد‌عبدالستار. 1376. مدینه اسلامی. ترجمه‌ی علی چراغی. چاپ اول. تهران: امیرکبیر.
فلاحت, سمیه. 1390. “برساخت مفهوم شهر اسلامی.” فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات شهر اسلامی ایرانی (سوم): صص 35 تا 44.
قرائتی, محسن. ۱۳۹۳. سیمای مسکن و شهر اسلامی. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
کریچلو, کیت. 1390. تحلیل مضامین جهان شناختی نقوش اسلامی. چاپ اول. با ترجمه سید حسن آذرکار. تهران: انتشارات حکمت با همکاری مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
گروت, لیندا, و دیوید وانگ. 1390. روش های تحقیق در معماری. چاپ پنجم. با ترجمه علیرضا عینی‌فر. تهران: موسسه انتشارات دانشگاه تهران.
گری, کرول, و جولین ملینز. 1395. روش تحقیق در هنر و طراحی (بصری سازی پژوهش). چاپ اول. با ترجمه طاهر رضازاده. تهران: فرهنگستان هنر و مؤسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
لیمان، الیور. 1398. درآمدی بر زیبایی‌شناسی اسلامی. ترجمه‌ی محمدرضا ابوالقاسمی. چاپ سوم (چاپ اول ۱۳۹۱). تهران: ماهی.
محدثی, جلال. 1389. “آیین و منظر(شکل گیری منظر شهری آیینی در مناسبت های اجتماعی).” منظر ۱۰: 18–۲۳.
محدثی, جلال, و هادی ندیمی. 1397. “امکان سخن از نسبت معماری و دین در عصر جهانی شدن.” فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی 4 (۱): 41–۵۲.
معماریان, غلامحسین. ۱۳۹۱. معماری ایرانی نیارش. چاپ اول. ۲ جلد. تهران: نغمه نواندیش.
معین, محمد. 1371. فرهنگ فارسی. چاپ هشتم. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
موسوی گیلانی, سید رضی . 1390. درآمدی بر روش شناسی هنر اسلامی. قم: نشر ادیان با عمکاری انتشارات مدرسه اسلامی هنر.
نجیب اوغلو, گل رو. 1379. هندسه و تزیین در معماری اسلامی. چاپ اول. با ترجمه مهرداد قیومی بیدهندی. تهران: انتشارات روزنه.
نصر, سید‌حسین. ۱۳۸۲. جوان مسلمان و دنیای متجدد. چاپ چهارم. با ترجمه مرتضی اسعدی. تهران: طرح نو.
نقره کار, عبدالحمید. 1387. درآمدی بر هویت اسلامی در معماری. چاپ اول. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، دفتر معماری و طراحی شهری؛ شرکت طرح و نشر پیام سیما.
هاشمی شاهرودی, محمود. بدون تاریخ. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. قم - ایران: موسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، مرکز پژوهش‌های فارسی الغدیر.
هردگ, کلاوس. ۱۳۷۶. ساختار شکل در معماری اسلامی ایران و ترکستان. چاپ اول. با ترجمه ترجمه‌ی واحد پژوهش و ترجمه مهندسان مشاور بانیان. تهران: انتشارات بوم.
هیلن براند, روبرت. 1389. معماری اسلامی (شکل، کارکرد و معنا). چاپ پنجم. با ترجمه باقر آیت الله زاده شیرازی. تهران: روزنه.
هیلن‌براند, روبرت. 1389. معماری اسلامی (شکل، کارکرد و معنا). چاپ پنجم. با ترجمه باقر آیت الله زاده شیرازی. تهران: روزنه.
Abu-Lughod, Janet L. 1987. "The Islamic City--Historic Myth, Islamic Essence, and Contemporary Relevance." International Journal of Middle East Studies 19 (2): 155–176.
Cox, Harvey. 2013. The Secular City: Secularization and Urbanization in Theological Perspective. Revised. Princeton , New Jersey, USA: Princeton University Press.
Davies, Nikolas, and Erkki Jokiniemi. 2008. Dictionary of Architecture & Building Construction. Oxford: Architectural Press (ELSEVIER).
El-Kahlut, Muhamed A. n.d. Evaluation Reading to the Islamic City and Standards of its planning. Gaza: Islamic Unversity. https://www.calameo.com/books/0019927733388ea24949e.
Frampton, Kenneth. 1983. "Towards a Critical Regionalism: Six points for an architecture of resistance." In Anti-Aesthetic. Essays on Postmodern Culture, by Hal Foster, 16–30. Seattle: Bay Press.
Hodjat, Mehdi. 1995. Cultural Heritage In Iran: Policies for an Islamic Country. University of York: Institute of Advanced Architectural Studies , The King’s Manor.
Kühnel, Ernst. 1966. Islamic Art & Architecture. Cornell University Press.
Kohn, Margaret, and Kavita Reddy. 2017. "Colonialism." In The Stanford Encyclopedia of Philosophy, translated by Edward N. Zalta. Metaphysics Research Lab, Stanford University. https://plato.stanford.edu/archives/fall2017/entries/colonialism/.
n.d. Merriam-Webster Dictionary. Accessed March 2020. https://www.merriam-webster.com/dictionary.
Ruggles, D. Fairchild. 2008. Islamic Gardens and Landscapes. University of Pennsylvania Press.
Shahin, Emad el-Din. Salafīyah. Oxford Islamic Studies Online. Accessed March 11, 2020. http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0700.
Yildiz, Şevket. 2011. "What Does Make a City Islamic ?"