نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشکدۀ علوم اقتصادی و سیاسی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

10.30465/crtls.2021.33708.2048

چکیده

در این مقاله پیوند تفسیر نص مقدس، ایدئولوژی زبان و سازوبرگ­های سلطه در کتاب دوائر الخوف (دایره­های ترس) را با محوریت مسئلۀ زن بررسی می­کنیم. کتاب دوائر الخوف بر اساس هرمنوتیک تاریخی نص­محور تالیف شده و ابوزید رویکرد انسان­باوریِ پساسکولار دارد. وی در دوائر الخوف از رهیافت­های انتقادی­ای چون نظریۀ فرودستی و نقد آپاراتوس‌های ایدئولوژیک، در چارچوب ساختارگراییِ تاریخی بهره برده و در کنار آراء قرآن‌شناختی خود نوعی جامعه­شناسی سیاسی انتقادی را هم تمهید کرده است. در نظریۀ انتقادی ابوزید، فروبستگی وضعیت ناشی از مناسبات درهم­تنیدۀ شریعت، اقتصاد سیاسی و قدرت حاکمه است. در تحلیل­های وی می­توان تورِ قدرتی را دید که روابط مالی و اقتصادی استثمارگرانه را در سایه­سارِ تفسیر شریعت قرار داده و با مکانیزم­های سرکوب، مانع آگاهی انتقادی در فضای اجتماعی می­شود. این امتناع آگاهی در فضای مصر، در مورد زنان شدیدتر و وخیم­تر است. این مقاله در پنج قسمت به نقد و بررسی دیدگاه­های ابوزید می­پردازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Ideological Apparatuses of Shari’a and Reproduction of Domination: A Critique on the Book “The Circles of Fear”

نویسنده [English]

  • Reza Najafzadeh

Assistant Professor, Department of Political Science and International Relations, Faculty of Economics and Political Science, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran Shahid Beheshti University

چکیده [English]

In this manuscript, we try to examine the connection between the interpretation of the sacred text, the ideology of language, and the apparatuses of domination in Abu Zayd`s “Circles of Fear: Reading the Discourse about Women” with a focus on the issue of women. “Circles of Fear” is based on the text-based historical hermeneutics and Abu Zayd has a post-secular humanistic approach. In “Circles of Fear” he has used critical approaches such as subaltern theory and critique of ideological apparatuses within the framework of historical structuralism, and in addition to his Qur'anic views, he has also developed a kind of critical political sociology. In Abu Zayd’s critical theory, the abstractedness of the situation arises from the intertwined relations of Shari'a, political economy, and ruling power. In his analysis, we can see a net of power that overshadows the exploitative financial and economic relations and the interpretation of Sharia and with its repressive mechanisms, prevents critical awareness in the social space. This refusal of awareness in the Egyptian space is more severe and worse for women. This article reviews Abu Zaid’s views critically in five parts: Abu Zaid and critical theory of society; reconstruction of reawakening discourse and the history of Etzali belief; women in crisis discourse, the ideology of language and the production of domination; the defeat and historical decline and critique of anti-woman practices and discourses on the eve of the transition to the information age; and the critique of the commodification of women.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The Question of Women
  • Historical Quranology
  • Political Critique of Ideology
  • Apparatus
  • post-secularism
لوئی آلتوسر (1387)، ایدئولوژی و سازوبرگ­های ایدئولوژیک دولت، روزبه صدر آرا، تهران، چاپ اول، نشر چشمه.
لوئی آلتوسر (1397)، علم و ایدئولوژی، ترجمۀ مجید مددی، چاپ اول، نشر نیلوفر.
ابوزید، نصر حامد (1994)، المرأة فى خطاب الأزمة، دار نصوص للنشر.
ابوزید، نصر حامد (2004)، دوائر الخوف قراءة فی خطاب المرأة، المرکز الثقافی العربی، الطبعۀ الثلاثۀ.
ابوزید، نصر حامد (2010)،  التجدید و التحریم و التأویل؛ بین المعرفه العلمیه و الخوف من التکفیر، بیروت، دارالبیضاء، المرکز الثقافی العربی.
ابوزید، نصر حامد (1391)، رویکرد عقلانی در تفسیر قرآن، ترجمه احسان موسوی خلخالی، نشر نیلوفر.
ابوزید، نصر حامد (1381)، معنای متن: پژوهشی در علوم قرآن، ترجمه مرتضی کریمی­نیا، چاپ دوم، نشر طرح نو.
ابوزید، نصر حامد (1383)، نقد گفتمان دینی، ترجمه حسن یوسفی اشکوری و محمد جواهرکلام، نشر یادآوران.
ابوزید، نصر حامد (1394)، متن، قدرت، حقیقت، ترجمه احسان موسوی خلخالی، نشر نیلوفر.
ابوزید، نصر حامد (1386)، چنین گفت ابن عربی، ترجمۀ محمد راستگو، نشر نی.
ابوزید، نصر حامد (1398)، نهاد­های هراس: خوانشی در گفتمان زنان، ترجمۀ هدی عوده تبار، انتشارات گام نو.
ابوزید، نصر حامد (1397)، دایره‌های ترس: زنان در گفتمان دینی، ترجمۀ ادریس امینی، انتشارات نگاه معاصر.
ابوزید، نصر حامد (2013)، نوآوری، تحریم و تاویل: شناخت علمی و هراس از تکفیر،ترجمه مهدی خلجی، توانا.
ابوزید، نصر حامد (1396)، نوسازی، تحریم و تأویل: از شناخت علمی تا هراس از تکفیر، ترجمۀ محسن آرمین، چاپ دوم، نشر نی.
ابوزید، نصر حامد (1376 (الف))، «تاریخ­مندی، مفهوم پوشیده و مبهم»، ترجمۀ محمد تقی کرمی، فصلنامه نقد و نظر، نقد و نظر شمارۀ دوازدهم (سال سوم شماره چهارم) ،  پاییز.
ابوزید، نصر حامد (1376 (ب))، «مفهوم وحی»، ترجمه محمد تقی کرمی­، فصلنامه نقد و نظر شمارۀ دوازدهم (سال سوم شماره چهارم)، پاییز، ص 376-433.
حمیش، بنسالم (1993)، التشکلات الأیدیولوجیة فی الإسلام: الاجتهادات و التاریخ، الطبعة الاولی، دارالمنتخب العربی.
الجابری، محمد عابد (1994)، الخطاب العربی المعاصر: دراسة تحلیلیة نقدیة، الطبعة الاخامسة، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة.
العالی، عبد السلام بنعبد (2008)، حوار مع الفکر الفرنسی، المغرب، دارتوبقال للنشر.
عبده، شیخ محمد (1972)، الاعمال الکاملة للامام محمد عبده، جمعها و حققها و قدم لها الدکتور محمد عماره، موسسة العربیه للدراسات والنشر، بیروت.
العروی، عبدالله (1995)، الأیدیولوجیا العربیة المعاصرة (صیاغة جدیدة)، بیروت، المرکز الثقافی العربی.
العروی، عبدالله (2006)، العرب و الفکر التاریخی، الطبعة الخامسة، بیروت، المرکز الثقافی العربی.
العروی، عبدالله (2012)، مفهوم الأیدیولوجیا، بیروت، الطبعة ثامنة، بیروت، المرکزالثقافی العربی.
کریمی­نیا، مرتضی (1376)، آراء و اندیشه­های دکتر نصر حامد ابوزید، مدیریت مطالعات اسلامی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، زمستان.
المعتزلی، عبدالجبار (1965)، شرح الاصول الخمسة، تحقیق عبدالکریم عثمان، القاهرة، مکتبة وهبة.
 
Agrama, Hussein Ali (2012), Questioning Secularism: Islam, Sovereignty, and the Rule of Law in Modern Egypt, University of Chicago Press.
Nasr Hamid Abu Zayd, Rethinking the Qur’an: Towards a Humanistic Hermeneutics, Utrecht: the Humanistic University press publication 2004a .
Nasr Hamid Abu Zayd, Reformation of Islamic Thought: A Critical Historical Analysis. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2006.
Nasr Hamid Abu Zaid and Esther R. Nelson, Voice of an Exile: Reflections on Islam, New York: Praeger Publishers, 2004.
Mehran Kamrava (2007), The New Voices of Islam: Rethinking Politics and Modernity: A Reader, University of California Press.
Meir Hatina (2007), Identity Politics in the Middle East: Liberal Thought and Islamic Challenge in Egypt, I.B. Tauris.
Oweidat, Nadia (2014), Nasr Hamid Abu Zayd and the Limits of Reform in Contemporary Islamic Thought, University of Oxford.
Gayatri Chakravorty Spivak, `Can the Subaltern Speak?` in Rosalind Morris (ed), Can the Subaltern Speak?: Reflections on the History of an Idea, Columbia