پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده کتاب صدر اسلام و زایش سرمایه‌داری به‌دلیل‌‌ رویکرد تاریخی نویسنده در نسبت‌دادن خاستگاه سرمایه‌داری نه به غرب، بلکه به ساختارهای اقتصادی و تجاری جامعۀ عرب پیش و پس از اسلام حائز اهمیت است. بااین‌حال، داده‌های تاریخی، استدلال‌ها، مقدمات، و نتایج ارائه‌شده در کتاب برای پشتیبانی از چنین فرضیه‌ای ناکافی و مبتنی‌بر ضعف دانش تاریخی نویسنده است. این مقاله با تمرکز بر مقولۀ تجارت، که از نظر نویسنده مهم‌ترین پیوند را با پیدایش سرمایه‌داری دارد، به نقد تحلیلی کتاب پرداخته است و می‌کوشد میزان انطباق آن را با واقعیات تاریخی بررسی کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تحلیل نویسنده از پیوند میان تجارت عرب و زایش سرمایه‌داری، به‌دلیل بی‌توجهی به بافتار اجتماعی و فرهنگی جامعۀ عرب پیشااسلامی، سنت‌های اقتصادی و ارزش‌های اسلامی و هم‌چنین پیشینۀ تجارت جهانی در میان ملل دیگر، هم‌چون یونان و روم، دقت و انسجام تاریخی کافی ندارد و به نتیجه‌گیری موفقی نینجامیده است.

چکیده کتاب تاریخ اندیشۀ ایرانی؛ اندیشه، فرهنگ و آیین ایرانیان در عهد باستان نوشتۀ آذرمیدخت فرهیخته‌والا را نشرنامۀ فردوسی به‌زیور طبع آراسته است. این مکتوب از معدود آثاری است که سعی داشته است که تاریخ اندیشه را در ایران باستان بنگارد. کوشش بنیادین و اساسی نویسنده «گردآوری و تدوین مجموعۀ گزارش‌ها و اطلاعات پراکنده از فرهنگ، اندیشه، و جهان‌بینی انسان عهد باستان ایران» بوده است. نگارنده هم‌چنین در این کتاب سعی داشته است تا با اتکا به «درست‌ترین داده‌ها» از منابع مکتوب به گردآوری و تدوین مجموعۀ گزارش‌ها و اطلاعات پراکنده از فرهنگ، اندیشه، و جهان‌بینی انسان و جامعۀ عهد باستان ایران بپردازد. هدف مقالۀ حاضر نقد و بررسی کتاب مذکور از نظر ابعاد گوناگون صوری، ساختاری، محتوایی، و روش‌شناختی است. بنابراین، به‌جهت دست‌یابی بدین مهم، از شیوۀ نقد و بررسی براساس «اصول راه‌نمای تهیۀ مقالات نقد نشریۀ علمی ـ پژوهشی پژوهش‌نامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی» بهره گرفته شده است. پرسش بنیادین این پژ‌وهش آن است که نویسنده تا چه میزان در رسیدن به اهداف مذکور موفق عمل کرده است. روش این پژ‌وهش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد انتقادی است.