نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

استادیار پژوهش هنر، عضو هیئت علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

چکیده

کاشی‌کاری عصر قاجار حوزه‌ای است با دامنه‌ای گسترده و کاربردی که بخشی جدایی‌ناپذیر از پیکرة معماری این دوره به شمار می‌آید. رسانة کاشی در ادوار مختلف تاریخ هنر و صناعت ایران همواره در اشکال و با فنون مختلف مورد استفاده بوده، اما عصر قاجار را با توجه به کمیت و برخی نوآوری‌های فنی باید نقطة عطفی در اعتلای هرچه بیش‌تر این هنر دانست. کتاب کاشی‌کاری قاجار پژوهشی است مستقل و تصویرمحور که به نوعی در جبران کمبود و فقر منابع موجود در این حوزه برآمده و با رویکردی تاریخی و توصیفی، به جایگاه مغفول این رسانه در معماری و فرهنگ ایران پرداخته است. کتاب حاضر از منظر ارائة نمونه‌تصاویر فراوان (پژوهش میدانی) در قالب یک مجموعه، و شرح و توصیف شاخصه‌های بصری و زیبایی‌شناختی کاشی‌های قاجاری و معرفی ابنیة تاریخی، اثری است پیشگام و کم‌سابقه؛ اما در عین حال با نواقص و کاستی‌هایی نیز روبرو است. صرف توجه به کاشی‌هایی که فقط در مطالعات میدانیِ نویسنده مشاهده شده و امروزه وجود دارند، و متعاقبا غفلت از مطالعة نمونه‌های تاریخی‌ای که در منابع تصویری و مجموعه‌ها و آرشیوها ثبت شده؛ نادیده گرفتن کاشی‌های کتیبه‌دار (حوزة کتیبه‌نگاری)؛ ابهام مفهومی در تفکیک و تمایز بین نقش و مضمون در بخش مربوط به تقسیم‌بندی نقوش؛ و عدم روزآمد بودن و از قلم افتادن برخی منابع، از جمله کاستی‌های کتاب است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Critical Review on the Book “Qajar Tilework”

نویسندگان [English]

  • Marziyeh Ghasemi
  • Sakine Khatoon Mahmooodi

Assistant Professor, Handicrafts Department, Art and Architecture Faculty, Zahedan University, Zahedan, Iran

چکیده [English]

Qajar tilework incorporates a wide arena that is inseparable from the architecture of this era. Tile medium has been used in different forms and techniques during the art history of Iran; however, the Qajar era is of greater significance regarding the large number of works produced and the related innovations occurred in this field. The book “Qajar Tilework” is a field study of this art medium dealing with the neglected status of Persian tiles during the relatively long reign of the Qajars in Persian culture and architecture. This book is a unique and pioneering study in terms of presenting various pictures under one categorization, and describing the visual and aesthetic features of Qajar tiles and monuments; yet facing with some deficiencies which have been identified and should be corrected for future publication. Mere consideration of the tiles which are only visible in remained historic buildings and complexes, and consequently ignoring the study of extant samples in the present, available collections and achieves; disregarding the whole field of inscriptions (tiles with calligraphic scripts); conceptual misunderstanding between motif and theme; and not using up-to-date sources, while leaving out some authoritative, original ones are among the major shortcomings and defects of the book.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qajar
  • Tilewrok
  • Architecture
  • Monuments
  • Decoration
آلن، جیمز (1387)، سفالگری اسلامی، ترجمة مهناز شایسته‌فر، تهران: مؤسسة مطالعات هنر اسلامی.
استنلی، تیم (1393)، «لاک الکل ایرانی در قرن نوزده میلادی؛ ساز و کارهای تغییر»، ترجمة زهرا عبدالله، نامة بهارستان (ویژه‌نامة جلدهای لاکی)، ش 4.
اسکرس، جنیفر (1399)، «نقش رنگ در مضامین و تکنیک‌های کاشی‌کاری قاجار»، گردآوری و ترجمة علیرضا بهارلو و مرضیه قاسمی، در: شکوه هنر قاجار، تهران: خط و طرح.
خامه‌یار، احمد (1392)، «مأخذشناسی فارسی کتیبه‌ها و سنگ‌قبرهای اسلامی»، آینة پژوهش، ش 5 و 6، آذر-اسفند.
خدابنده‌لو، مریم و غلامعلی حاتم (1370)، خط و کتیبه در معماری ایران، تهران: دانشگاه الزهرا.
ریاضی، محمدرضا (1395)، کاشی‌کاری قاجار، با همکاری اکرم کبیری، تهران: یساولی.
سیف، هادی (1376)، نقاشی روی کاشی، تهران: سروش.
سیف، هادی (1388)، دلشدگان هنر (سیری در گمگشته‌ی نهضت‌های هنرهای مردمی به شیراز از عهد زندیه تا واپسین قاجاریه)، شیراز: بنیاد فارس شناسی.
کریمیان سردشتی، نادر (بی‌تا)، کتیبه‌نگاری و کتیبه‌شناسی، مجموعه‌مقالات کتیبه‌ها و متون دوران اسلامی.
معتقدی، کیانوش (1394)، کتیبه‌های نستعلیق تهران، تهران: پیکره.
مکی‌نژاد، مهدی (1396)، تاریخ هنر ایران در دورة اسلامی (تزئینات معماری)، چاپ سوم، تهران: سمت.
میش مست‌نهی، مسلم و محمد مرتضوی (1390)، «سیر تحول، بررسی تاریخی و طبقه‌بندی کاشی‌های زیرلعابی در ایران»، نشریة هنرهای زیبا هنرهای تجسمی، ش 46.
 
Fehervari, Geza (2000), Ceramics of the Islamic World in the Tareq Rajab Museum, London: I. B. Tauris & Co. Ltd.
Scarce, Jennifer (1976), “Ali Mohammad Isfahani, Tile-Maker of Tehran”, Oriental Art (New Series), no. 3.