دوره و شماره: دوره 25، شماره 4 - شماره پیاپی 122، زمستان 1404، صفحه 1-189 (زمستان 1404) 
فهرست مقالات

فهرست مقالات

چکیده هایک، مسئلة نظم و مجادلة محاسبة سوسیالیستی: نقدی بر کتاب فردگرایی و نظم اقتصادی عبدالحمید معرفی محمدی؛ 1 نقد و سنجش روش‎شناسی آثار ساقی گازرانی در مطالعات تاریخ ایران باستان امید غیاثی؛ 27 کاربست جامعه‎شناسی در مطالعۀ تاریخی و آسیب‎گاه‎های آن: نقد و ارزیابی کتاب ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران (تاریخ تحولات دینی ایران در سده‎های دهم تا دوازدهم هجری قمری) کوشا وطن‎خواه؛ 49 سعدی و سیاست: ارزیابی پژوهش‎های ایرانی معاصر از اندیشة سیاسی سعدی عزیزالله آریافر؛ 79 بررسی انتقادی اصول اقتصادی قانون اساسی از منظر حمایت از امنیت اقتصادی امیرهوشنگ دهقان، روح‏اله رحیمی، و کورش استوار سنگری؛ 109 «میل»، «دیگری»، و «کار»؛ پیدایش معنای متفاوت ابژکتیویته در پدیدارشناسی روح محمدهادی محمدی و علی‏اصغر مصلح؛ 137 تحلیلی انتقادی از کتاب رسانه‎های اجتماعی و سیاست دیجیتال: عقلانیت شبکه‎ای در عصر احساسات دیجیتال عبدالرحیم رحیمی، محمدرضا کریمی، محمدحسین لریجانی، و زینب شیرزاد؛ 165

پژوهشی اقتصاد

هایک، مسئلة نظم و مجادلة محاسبة سوسیالیستی: نقدی بر کتاب فردگرایی و نظم اقتصادی

صفحه 1-26

https://doi.org/10.30465/crtls.2026.52767.2955

عبدالحمید معرفی محمدی

چکیده یکی از مهم‏ترین مباحث ایدئولوژیک و درعین‏حال فنی در اوایل قرن بیستم مجادلۀ محاسبۀ سوسیالیستی است که بین میزس و هایک، به‏عنوان طرف‏داران سرمایه‏داری، با سوسیالیست‏هایی مثل لانگه صورت گرفت. هدف ما در این مقاله بررسی ظهور و افول این مجادله با تحلیل مهم‏ترین اثر هایک در این زمینه، یعنی کتاب فردگرایی و نظم اقتصادی، است. این بحث با میزس آغاز شد که ادعا‏‏ می‏کرد اقتصاد سوسیالیستی و ازاین‏رو برنامه‏ریزی ممکن نیست. او دلیل آن را عدم امکان محاسبۀ قیمت‏ها توسط یک سیستم برنامه‏ریزی ‏می‏دانست‏‏‏. این عدم امکان ازسوی سوسیالیست‏هایی چون لانگه به عدم امکان سوسیالیسم به‏دلیل پیچیدگی محاسبات یا نبود رقابت در یک سیستم سوسیالیستی تعبیر شد. اما میزس و بعد هم اتریشی‏هایی مثل هایک ادعا‏‏ می‏کردند که این عدم امکان چیزی فراتر از صرف مشکلات محاسباتی مربوط به محاسبۀ قیمت یا نبود رقابت است. اگرچه هایک در بیان معجزۀ مکانیسم قیمت و نهاد بازار نکات بسیار مهمی را بیان‏‏ می‏کند، به نکاتی نیز توجه نداشته است و نظریۀ او به نظریه‏‏‏ای ‏آرمانی تبدیل شده است. درست است که سوسیالیسم به‏دلیل حذف بازار ناممکن است، ولی سرمایه‏‏‏‏داری ‏انتزاعی موردنظر هایک نیز به‏دلیل نگاه انتزاعی و غیرتاریخی‏اش برای کشورهای غیرغربی درعمل ناممکن است.

پژوهشی تاریخ

نقد و سنجش روش‎شناسی آثار ساقی گازرانیدر مطالعات تاریخ ایران باستان

صفحه 27-48

https://doi.org/10.30465/crtls.2026.52820.2957

امید غیاثی

چکیده ساقی گازرانی در پژوهش‌های خود به مباحث تاریخ‎نگاری در ایران باستان پرداخته و رویکرد پوزیتیویستی غالب را به‏پرسش گرفته است. گازرانی، با تمرکز بر مرز میان تاریخ و ادبیات، تلاش کرده است اهمیت متونی مانند شاهنامه را دربرابر شواهد تاریخیِ مادی نظیر یافته‎های باستان‎شناختی و سکه‎شناسی در شناخت تاریخ ایران باستان برجسته کند. وی با نقد به‏ رانده‏شدن شاهنامه به عرصۀ ادبیات، تلاش کرده است تا وجود لایه‎های تاریخی در روایت‎هایی را که در دستۀ اسطوره و افسانه قرار گرفته‎اند نشان دهد. او افزون‏بر نشان‏دادن این لایه‎ها، تأکید می‎کند که هدفش نشان‏دادن اهمیت متون ژانر «تاریخ ملی» در خوانش گفتمان‎های قدرت و مشروعیت سیاسی است. باوجوداین، تناقض‎های روش‎شناختی او موجب می‎شود نتواند رویکرد خود را دربرابر خوانش پوزیتیویستی بسط دهد و با تمرکز بر نشان‏دادن لایه‎های تاریخی به‏مثابۀ امر واقع در روایت‎های ژانر تاریخ ملی خود نیز وارد عرصه‎ای می‎شود که تلاش کرده است آن را نقادی کند. این مقاله بر آن است، با تمرکز بر روش‎شناسی گازرانی، نشان دهد چگونه این روش‎شناسی امکانی را در نقد خوانش پوزیتیویستی به‏روی فهم تاریخ ایران باستان می‎گشاید، اما گازرانی درنهایت آن را ناتمام باقی می‎گذارد.

پژوهشی علوم اجتماعی

کاربست جامعه‎شناسی در مطالعۀ تاریخی و آسیب‎گاه‎های آن: نقد و ارزیابی کتاب ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران(

صفحه 49-77

https://doi.org/10.30465/crtls.2026.52091.2936

کوشا وطن خواه

چکیده ظهور مکتب فقهی اخباری در سدۀ یازدهم، مقارن پادشاهی صفویان، نهاد دینی امامیه را در مسیری سرنوشت‎ساز قرار داد. دامنۀ تأثیرگذاری نظریۀ اخباری بر فقاهت و اجتهاد امامیه به‏اندازه‎ای بود که توجه اغلب تاریخ‎نگاران و صفوی‎پژوهان ازجمله منصور صفت‎گل را به خود جلب کرده است. چشم‎انداز جامعه‎شناختی صفت‎گل در مطالعۀ دگرگونی‎های نهاد دینی سدۀ یازدهم واجد ارزش‎ها و نوآوری‎های فراوانی است؛ ازجمله این‎که با ایجاد تناظری میان منحنی تغییرات ساختار سیاسی و ساختار دینی این دو را در پیوند با یک‏دیگر مطالعه کرده، اما انتقاد وارد بر پروژۀ پژوهشی او این است که تحلیل خود را برمبنای درک خاصی از مضمون نظریۀ اخباری استوار کرده است که به‎شدت تحت تأثیر خوانش عقل‎ستیزانه از اخباریان قرار دارد. در این مقاله، ضمن تأکید بر اهمیت و ارزش‏مندی دستاوردهای کتاب ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران برای تاریخ‎نگاری نهاد دینی امامیه در سدۀ یازدهم و دوازدهم هجری، به‏کمک روش مقایسه‎‎ای، روایت صفت‎گل از ره‏یافت فقهی مکتب اخباری را نقادی کرده‎ایم.

پژوهشی علوم سیاسی

سعدی و سیاست: ارزیابی پژوهش‎های ایرانی معاصر از اندیشة سیاسی سعدی

صفحه 79-108

https://doi.org/10.30465/crtls.2025.49059.2845

عزیزالله آریافر

چکیده این مقاله به ارزیابی انتقادی پژوهش‎های ایرانی معاصر دربارۀ اندیشۀ سیاسی سعدی می‎پردازد و چهار اثر شاخص از همایون کاتوزیان، عباس میلانی و مریم میرزاده، روح‎الله اسلامی، و سیدجواد طباطبایی را در کانون تحلیل قرار می‎دهد. پرسش اصلی مقاله این است که سعدی در این خوانش‎ها چگونه به‎مثابۀ یک اندیشه‎ورز سیاسی بازنمایی شده و نسبت آن با سیاست چگونه تفسیر شده است. مقاله با بهره‎گیری از هرمنوتیک فلسفی پل ریکور و با تأکید بر پیوند دیالکتیکی میان توضیح و فهم نشان می‎دهد که هرچند سعدی فاقد یک سامانۀ نظری منسجم در سیاست است، اما آثار او واجد نوعی عقلانیت سیاسی عملی، مردم‎محور، و واقع‎گرایانه‎‏اند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که سیاست در اندیشۀ سعدی بیش از آن‎که نظریه‎پردازانه باشد، بر تجربۀ زیسته، اخلاق انتقادی، اندرزنامه‎نویسی زمینه‎مند، و مقاومت دربرابر بی‏داد استوار است. این ویژگی‎ها سعدی را به یکی از منابع مهم بازاندیشی سیاست بومی در ایران بدل می‎سازد.

ترویجی فقه و حقوق

بررسی انتقادی اصول اقتصادی قانون اساسیاز منظر حمایت از امنیت اقتصادی

صفحه 109-135

https://doi.org/10.30465/crtls.2026.50171.2875

امیرهوشنگ دهقان، روح الله رحیمی، کورش استوار سنگری

چکیده مهم‎ترین حمایت‎ها از منظر اصول قانون اساسی که می‎توان در حوزۀ امنیت اقتصادی بیان کرد به توسعۀ اقتصادی، سرمایه‎گذاری، و اصول مرتبط به آن برمی‎گردد. بررسی این اصول، تهدیدها، و حمایت‎هایی که می‎تواند مؤثر بر توسعۀ اقتصادی کشور باشند از اهمیت فراوانی برخوردارند. در این پژوهش به بررسی انتقادی اصول اقتصادی قانون اساسی از منظر حمایت از امنیت اقتصادی پرداخته خواهد شد. هدف از مقالۀ حاضر، که به‎صورت یک پژوهش کاربردی و توصیفی ـ تحلیلی است، دست‏یابی به این نتیجه است که: نقش اصول اقتصادی قانون اساسی از منظر حمایت از امنیت اقتصادی چیست و آثار آن چیست؟ در این رابطه، فرض بر این اساس است که اصولی هم‏چون اصل 3، 22، 43، و 47 قانون اساسی را درراستای حمایت از امنیت اقتصادی و اصولی هم‏چون اصل 44، 81، و 139 از قانون اساسی را می‎توان به‎عنوان تهدید امنیت اقتصادی نام برد. در این راستا، شناسایی و آسیب‎شناسی اصول حامی و تهدیدکنندۀ امنیت اقتصادی درراستای حمایت از امنیت اقتصادی فرد و جامعه از اهمیت به‏سزایی برخوردار است.

پژوهشی فلسفه

«میل»، «دیگری»، و «کار»؛

صفحه 137-164

https://doi.org/10.30465/crtls.2026.51755.2926

محمدهادی محمدی، علی اصغر مصلح

چکیده مسئلۀ شناخت اشیاء خارجی در فلسفۀ مدرن، به‎خصوص با نفی تفکیک کیفیات اولیه و ثانویه، به معضلی اساسی تبدیل شد. در این‎ میان، کانت در ایدئالیسم استعلایی خود کوشید ابژۀ خارجی را براساس وحدت ضروری آگاهی توضیح دهد؛ از نظر او ابژه محصول تعین‎بخشی خودآگاهی استعلایی به داده‏های حواس است. مفاهیم و مقولات فاهمه، به‎مثابۀ بیان‎های این وحدتِ خودآگاهی، حکم صورتی را دارند که بر مادۀ متکثر حواس اطلاق می‎شود و ابژه‎های بازنمایی را در تجربه به‏دست می‎دهد، اما هگل در پدیدارشناسی روح تبیین متفاوتی از چگونگی تکوین ابژکتیویته آن هم نه براساس اتکا به داده‎های حواس ارائه کرد. او با نقدِ خودآگاهی استعلاییِ کانت توضیح داد که رابطۀ خودآگاهی با جهان امری بی‏واسطه نیست، بلکه توسط «میل»ورزی و درنهایت از طریق «دیگری» وساطت می‎شود. این مقاله درصدد است با بررسی چگونگی دلالت «میل» بر خودآگاهی و سپس از طریق آن نقش اساسی «دیگری» در تکوین خودآگاهی، درنهایت، با ارائۀ تحلیلی از دیالکتیک ارباب و بنده نشان دهد چگونه مفهوم «کار» در بنده نقش کلیدی در تقویم ابژکتیویته در ایدئالیسم هگل از طریق عینیت‎بخشیِ سوژه به محتوای خود و به‏رسمیت‏شناسیِ آن توسط «دیگری» ایفا می‎کند.

مروری مدیریت

تحلیلی انتقادی از کتاب رسانه‌های اجتماعی و سیاست دیجیتال: عقلانیت شبکه‌ای در عصر احساسات دیجیتال

صفحه 165-189

https://doi.org/10.30465/crtls.2026.53313.2973

عبدالرحیم رحیمی، محمدرضا کریمی، محمدحسین لریجانی، زینب شیرزاد

چکیده این بررسی انتقادی جامع اثر مهم رسانه‎های اجتماعی و سیاست دیجیتال: عقلانیت شبکه‎ای در عصر احساسات دیجیتال نوشتۀ لی و بلوینز (۲۰۲۵) را موردتحلیل قرار می‎دهد. این کتاب با تلفیق «تحلیل شبکه‎های اجتماعی» و «نظریۀ انتقادی» برای تشریح تعامل پیچیده بین پلتفرم‎های رسانه‎های اجتماعی و سیاست دیجیتال معاصر نقش مهمی در این حوزه ایفا می‎کند. این اثر به کاوش در دگرگونی گفتمان سیاسی می‎پردازد و بر مفاهیمی مانند عقلانیت شبکه‎ای، احساس دیجیتال، اتاق‎های پژواک، و سیاست الگوریتمی تمرکز دارد. این نقد با رویکردی دوگانه، شامل نقد درونی (ارزیابی انسجام نظری و روش‎شناختی کتاب) و نقد بیرونی (مقایسۀ یافته‎های آن با پژوهش‎های معاصر ازجمله مطالعات جهان جنوب) انجام شده است. اگرچه این کتاب به‏خاطر چهارچوب نظری نوآورانه، دقت روش‎شناختی، و تحلیل عمیق نقش احساسات موردتحسین قرار گرفته است، اما یافتۀ انتقادی کلیدی نشان می‎دهد که تمرکز عمده بر زمینه‎های غربی، نگاه عمدتاً بدبینانه به تأثیر رسانه‎های اجتماعی و فقدان پیش‏نهادهای سیاستی مشخص از محدودیت‎های اصلی آن محسوب می‎شوند. این بررسی کتاب را در بستر گسترده‎تر ادبیات بین‎المللی قرار می‎دهد، نقاط قوت و محدودیت‎های آن را برجسته ساخته، و مسیرهای پژوهشی آینده و پی‏آمدهای عملی برای سیاست‎گذاری و مشارکت مدنی را پیش‏نهاد می‎کند.