فهرست مقالات
چکیده هایک، مسئلة نظم و مجادلة محاسبة سوسیالیستی: نقدی بر کتاب فردگرایی و نظم اقتصادی عبدالحمید معرفی محمدی؛ 1 نقد و سنجش روششناسی آثار ساقی گازرانی در مطالعات تاریخ ایران باستان امید غیاثی؛ 27 کاربست جامعهشناسی در مطالعۀ تاریخی و آسیبگاههای آن: نقد و ارزیابی کتاب ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران (تاریخ تحولات دینی ایران در سدههای دهم تا دوازدهم هجری قمری) کوشا وطنخواه؛ 49 سعدی و سیاست: ارزیابی پژوهشهای ایرانی معاصر از اندیشة سیاسی سعدی عزیزالله آریافر؛ 79 بررسی انتقادی اصول اقتصادی قانون اساسی از منظر حمایت از امنیت اقتصادی امیرهوشنگ دهقان، روحاله رحیمی، و کورش استوار سنگری؛ 109 «میل»، «دیگری»، و «کار»؛ پیدایش معنای متفاوت ابژکتیویته در پدیدارشناسی روح محمدهادی محمدی و علیاصغر مصلح؛ 137 تحلیلی انتقادی از کتاب رسانههای اجتماعی و سیاست دیجیتال: عقلانیت شبکهای در عصر احساسات دیجیتال عبدالرحیم رحیمی، محمدرضا کریمی، محمدحسین لریجانی، و زینب شیرزاد؛ 165
هایک، مسئلة نظم و مجادلة محاسبة سوسیالیستی: نقدی بر کتاب فردگرایی و نظم اقتصادی
صفحه 1-26
https://doi.org/10.30465/crtls.2026.52767.2955
عبدالحمید معرفی محمدی
چکیده یکی از مهمترین مباحث ایدئولوژیک و درعینحال فنی در اوایل قرن بیستم مجادلۀ محاسبۀ سوسیالیستی است که بین میزس و هایک، بهعنوان طرفداران سرمایهداری، با سوسیالیستهایی مثل لانگه صورت گرفت. هدف ما در این مقاله بررسی ظهور و افول این مجادله با تحلیل مهمترین اثر هایک در این زمینه، یعنی کتاب فردگرایی و نظم اقتصادی، است. این بحث با میزس آغاز شد که ادعا میکرد اقتصاد سوسیالیستی و ازاینرو برنامهریزی ممکن نیست. او دلیل آن را عدم امکان محاسبۀ قیمتها توسط یک سیستم برنامهریزی میدانست. این عدم امکان ازسوی سوسیالیستهایی چون لانگه به عدم امکان سوسیالیسم بهدلیل پیچیدگی محاسبات یا نبود رقابت در یک سیستم سوسیالیستی تعبیر شد. اما میزس و بعد هم اتریشیهایی مثل هایک ادعا میکردند که این عدم امکان چیزی فراتر از صرف مشکلات محاسباتی مربوط به محاسبۀ قیمت یا نبود رقابت است. اگرچه هایک در بیان معجزۀ مکانیسم قیمت و نهاد بازار نکات بسیار مهمی را بیان میکند، به نکاتی نیز توجه نداشته است و نظریۀ او به نظریهای آرمانی تبدیل شده است. درست است که سوسیالیسم بهدلیل حذف بازار ناممکن است، ولی سرمایهداری انتزاعی موردنظر هایک نیز بهدلیل نگاه انتزاعی و غیرتاریخیاش برای کشورهای غیرغربی درعمل ناممکن است.
نقد و سنجش روششناسی آثار ساقی گازرانیدر مطالعات تاریخ ایران باستان
صفحه 27-48
https://doi.org/10.30465/crtls.2026.52820.2957
امید غیاثی
چکیده ساقی گازرانی در پژوهشهای خود به مباحث تاریخنگاری در ایران باستان پرداخته و رویکرد پوزیتیویستی غالب را بهپرسش گرفته است. گازرانی، با تمرکز بر مرز میان تاریخ و ادبیات، تلاش کرده است اهمیت متونی مانند شاهنامه را دربرابر شواهد تاریخیِ مادی نظیر یافتههای باستانشناختی و سکهشناسی در شناخت تاریخ ایران باستان برجسته کند. وی با نقد به راندهشدن شاهنامه به عرصۀ ادبیات، تلاش کرده است تا وجود لایههای تاریخی در روایتهایی را که در دستۀ اسطوره و افسانه قرار گرفتهاند نشان دهد. او افزونبر نشاندادن این لایهها، تأکید میکند که هدفش نشاندادن اهمیت متون ژانر «تاریخ ملی» در خوانش گفتمانهای قدرت و مشروعیت سیاسی است. باوجوداین، تناقضهای روششناختی او موجب میشود نتواند رویکرد خود را دربرابر خوانش پوزیتیویستی بسط دهد و با تمرکز بر نشاندادن لایههای تاریخی بهمثابۀ امر واقع در روایتهای ژانر تاریخ ملی خود نیز وارد عرصهای میشود که تلاش کرده است آن را نقادی کند. این مقاله بر آن است، با تمرکز بر روششناسی گازرانی، نشان دهد چگونه این روششناسی امکانی را در نقد خوانش پوزیتیویستی بهروی فهم تاریخ ایران باستان میگشاید، اما گازرانی درنهایت آن را ناتمام باقی میگذارد.
کاربست جامعهشناسی در مطالعۀ تاریخی و آسیبگاههای آن: نقد و ارزیابی کتاب ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران(
صفحه 49-77
https://doi.org/10.30465/crtls.2026.52091.2936
کوشا وطن خواه
چکیده ظهور مکتب فقهی اخباری در سدۀ یازدهم، مقارن پادشاهی صفویان، نهاد دینی امامیه را در مسیری سرنوشتساز قرار داد. دامنۀ تأثیرگذاری نظریۀ اخباری بر فقاهت و اجتهاد امامیه بهاندازهای بود که توجه اغلب تاریخنگاران و صفویپژوهان ازجمله منصور صفتگل را به خود جلب کرده است. چشمانداز جامعهشناختی صفتگل در مطالعۀ دگرگونیهای نهاد دینی سدۀ یازدهم واجد ارزشها و نوآوریهای فراوانی است؛ ازجمله اینکه با ایجاد تناظری میان منحنی تغییرات ساختار سیاسی و ساختار دینی این دو را در پیوند با یکدیگر مطالعه کرده، اما انتقاد وارد بر پروژۀ پژوهشی او این است که تحلیل خود را برمبنای درک خاصی از مضمون نظریۀ اخباری استوار کرده است که بهشدت تحت تأثیر خوانش عقلستیزانه از اخباریان قرار دارد. در این مقاله، ضمن تأکید بر اهمیت و ارزشمندی دستاوردهای کتاب ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران برای تاریخنگاری نهاد دینی امامیه در سدۀ یازدهم و دوازدهم هجری، بهکمک روش مقایسهای، روایت صفتگل از رهیافت فقهی مکتب اخباری را نقادی کردهایم.
سعدی و سیاست: ارزیابی پژوهشهای ایرانی معاصر از اندیشة سیاسی سعدی
صفحه 79-108
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.49059.2845
عزیزالله آریافر
چکیده این مقاله به ارزیابی انتقادی پژوهشهای ایرانی معاصر دربارۀ اندیشۀ سیاسی سعدی میپردازد و چهار اثر شاخص از همایون کاتوزیان، عباس میلانی و مریم میرزاده، روحالله اسلامی، و سیدجواد طباطبایی را در کانون تحلیل قرار میدهد. پرسش اصلی مقاله این است که سعدی در این خوانشها چگونه بهمثابۀ یک اندیشهورز سیاسی بازنمایی شده و نسبت آن با سیاست چگونه تفسیر شده است. مقاله با بهرهگیری از هرمنوتیک فلسفی پل ریکور و با تأکید بر پیوند دیالکتیکی میان توضیح و فهم نشان میدهد که هرچند سعدی فاقد یک سامانۀ نظری منسجم در سیاست است، اما آثار او واجد نوعی عقلانیت سیاسی عملی، مردممحور، و واقعگرایانهاند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که سیاست در اندیشۀ سعدی بیش از آنکه نظریهپردازانه باشد، بر تجربۀ زیسته، اخلاق انتقادی، اندرزنامهنویسی زمینهمند، و مقاومت دربرابر بیداد استوار است. این ویژگیها سعدی را به یکی از منابع مهم بازاندیشی سیاست بومی در ایران بدل میسازد.
بررسی انتقادی اصول اقتصادی قانون اساسیاز منظر حمایت از امنیت اقتصادی
صفحه 109-135
https://doi.org/10.30465/crtls.2026.50171.2875
امیرهوشنگ دهقان، روح الله رحیمی، کورش استوار سنگری
چکیده مهمترین حمایتها از منظر اصول قانون اساسی که میتوان در حوزۀ امنیت اقتصادی بیان کرد به توسعۀ اقتصادی، سرمایهگذاری، و اصول مرتبط به آن برمیگردد. بررسی این اصول، تهدیدها، و حمایتهایی که میتواند مؤثر بر توسعۀ اقتصادی کشور باشند از اهمیت فراوانی برخوردارند. در این پژوهش به بررسی انتقادی اصول اقتصادی قانون اساسی از منظر حمایت از امنیت اقتصادی پرداخته خواهد شد. هدف از مقالۀ حاضر، که بهصورت یک پژوهش کاربردی و توصیفی ـ تحلیلی است، دستیابی به این نتیجه است که: نقش اصول اقتصادی قانون اساسی از منظر حمایت از امنیت اقتصادی چیست و آثار آن چیست؟ در این رابطه، فرض بر این اساس است که اصولی همچون اصل 3، 22، 43، و 47 قانون اساسی را درراستای حمایت از امنیت اقتصادی و اصولی همچون اصل 44، 81، و 139 از قانون اساسی را میتوان بهعنوان تهدید امنیت اقتصادی نام برد. در این راستا، شناسایی و آسیبشناسی اصول حامی و تهدیدکنندۀ امنیت اقتصادی درراستای حمایت از امنیت اقتصادی فرد و جامعه از اهمیت بهسزایی برخوردار است.
«میل»، «دیگری»، و «کار»؛
صفحه 137-164
https://doi.org/10.30465/crtls.2026.51755.2926
محمدهادی محمدی، علی اصغر مصلح
چکیده مسئلۀ شناخت اشیاء خارجی در فلسفۀ مدرن، بهخصوص با نفی تفکیک کیفیات اولیه و ثانویه، به معضلی اساسی تبدیل شد. در این میان، کانت در ایدئالیسم استعلایی خود کوشید ابژۀ خارجی را براساس وحدت ضروری آگاهی توضیح دهد؛ از نظر او ابژه محصول تعینبخشی خودآگاهی استعلایی به دادههای حواس است. مفاهیم و مقولات فاهمه، بهمثابۀ بیانهای این وحدتِ خودآگاهی، حکم صورتی را دارند که بر مادۀ متکثر حواس اطلاق میشود و ابژههای بازنمایی را در تجربه بهدست میدهد، اما هگل در پدیدارشناسی روح تبیین متفاوتی از چگونگی تکوین ابژکتیویته آن هم نه براساس اتکا به دادههای حواس ارائه کرد. او با نقدِ خودآگاهی استعلاییِ کانت توضیح داد که رابطۀ خودآگاهی با جهان امری بیواسطه نیست، بلکه توسط «میل»ورزی و درنهایت از طریق «دیگری» وساطت میشود. این مقاله درصدد است با بررسی چگونگی دلالت «میل» بر خودآگاهی و سپس از طریق آن نقش اساسی «دیگری» در تکوین خودآگاهی، درنهایت، با ارائۀ تحلیلی از دیالکتیک ارباب و بنده نشان دهد چگونه مفهوم «کار» در بنده نقش کلیدی در تقویم ابژکتیویته در ایدئالیسم هگل از طریق عینیتبخشیِ سوژه به محتوای خود و بهرسمیتشناسیِ آن توسط «دیگری» ایفا میکند.
تحلیلی انتقادی از کتاب رسانههای اجتماعی و سیاست دیجیتال: عقلانیت شبکهای در عصر احساسات دیجیتال
صفحه 165-189
https://doi.org/10.30465/crtls.2026.53313.2973
عبدالرحیم رحیمی، محمدرضا کریمی، محمدحسین لریجانی، زینب شیرزاد
چکیده این بررسی انتقادی جامع اثر مهم رسانههای اجتماعی و سیاست دیجیتال: عقلانیت شبکهای در عصر احساسات دیجیتال نوشتۀ لی و بلوینز (۲۰۲۵) را موردتحلیل قرار میدهد. این کتاب با تلفیق «تحلیل شبکههای اجتماعی» و «نظریۀ انتقادی» برای تشریح تعامل پیچیده بین پلتفرمهای رسانههای اجتماعی و سیاست دیجیتال معاصر نقش مهمی در این حوزه ایفا میکند. این اثر به کاوش در دگرگونی گفتمان سیاسی میپردازد و بر مفاهیمی مانند عقلانیت شبکهای، احساس دیجیتال، اتاقهای پژواک، و سیاست الگوریتمی تمرکز دارد. این نقد با رویکردی دوگانه، شامل نقد درونی (ارزیابی انسجام نظری و روششناختی کتاب) و نقد بیرونی (مقایسۀ یافتههای آن با پژوهشهای معاصر ازجمله مطالعات جهان جنوب) انجام شده است. اگرچه این کتاب بهخاطر چهارچوب نظری نوآورانه، دقت روششناختی، و تحلیل عمیق نقش احساسات موردتحسین قرار گرفته است، اما یافتۀ انتقادی کلیدی نشان میدهد که تمرکز عمده بر زمینههای غربی، نگاه عمدتاً بدبینانه به تأثیر رسانههای اجتماعی و فقدان پیشنهادهای سیاستی مشخص از محدودیتهای اصلی آن محسوب میشوند. این بررسی کتاب را در بستر گستردهتر ادبیات بینالمللی قرار میدهد، نقاط قوت و محدودیتهای آن را برجسته ساخته، و مسیرهای پژوهشی آینده و پیآمدهای عملی برای سیاستگذاری و مشارکت مدنی را پیشنهاد میکند.
