پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی

چکیده چکیده
این مقاله به ارزیابی انتقادی پژوهش‌های ایرانی معاصر درباره‌ی اندیشه‌ی سیاسی سعدی می‌پردازد و چهار اثر شاخص از همایون کاتوزیان، عباس میلانی و مریم میرزاده، روح‌الله اسلامی و سیدجواد طباطبایی را در کانون تحلیل قرار می‌دهد. پرسش اصلی مقاله این است که سعدی در این خوانش‌ها چگونه به‌مثابه‌ی یک اندیشه‌ورز سیاسی بازنمایی شده و نسبت آن با سیاست چگونه تفسیر شده است . مقاله با بهره‌گیری از هرمنوتیک فلسفی پل ریکور و با تأکید بر پیوند دیالکتیکی میان توضیح و فهم، نشان می‌دهد که هرچند سعدی فاقد یک سامانه‌ی نظری منسجم در سیاست است، اما آثار او واجد نوعی عقلانیت سیاسی عملی، مردم‌محور و واقع‌گرایانه‌ اند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که سیاست در اندیشه‌ی سعدی بیش از آن‌که نظریه‌پردازانه باشد، بر تجربه‌ی زیسته، اخلاق انتقادی، اندرزنامه‌نویسی زمینه‌مند و مقاومت در برابر بیداد استوار است. این ویژگی‌ها، سعدی را به یکی از منابع مهم بازاندیشی سیاست بومی در ایران بدل می‌سازد.
واژگان کلیدی: سعدی، اندیشه‌ی سیاسی، گلستان، بوستان، استبداد ایرانی، انسان‌گرایی، اندرز سیاسی

چکیده قدرت‌های بزرگ در ازای هزینه‌های سیاست خارجی خویش انتظار فواید یا دستاوردهایی دارند. اما نتایج حاصله ممکن است تفاوت بسیاری با انتظارات اولیه داشته باشد. سؤال اصلی مقاله این است که سیر فزاینده هزینه‌های سیاست خارجی چه تأثیری بر بقای جایگاه قدرت بزرگ می‌گذارند. پاسخ اولیه این است که اگرچه غلبه هزینه‌ها بر منافع سیاست خارجی موجب تسهیل افول جایگاه و جابجایی قدرت‌های بزرگ می‌شود، اما سازوکار تأثیر هزینه‌ها بر قدرت ملی بسیار پیچیده است. تمرکز پژوهشی این مقاله بر تئوری چرخه قدرت پل کندی در کتاب ظهور و سقوط قدرت‌های بزرگ است. این تئوری ضمن اینکه چارچوب تحلیلی مهمی برای موضوع جابجایی قدرت‌های بزرگ معرفی کرده، کاستی‌ها خاصی خصوصاً از حیث نادیده گرفتن عناصر قدرت نرم دارد و به همین دلیل، پیش‌بینی کندی درباره آینده قدرت آمریکا ناقص بوده است. مقاله ضمن اشاره نقدهای اساسی بر تئوری کندی، می‌کوشد با چارچوب تحلیلی جامع‌تری به موضوع فراز و فرود قدرت‌های بزرگ در عصر حاضر بپردازد. 

چکیده فردریش لیست، با طرح اقتصاد سیاسی ملی، نقش دولت در توسعۀ اقتصادی و صنعتی را با مفاهیمی چون بنیۀ تولیدی، ملت، جمعیت، و حمایت صورت‏بندی کرد. وی با تأکید بر حمایت از صنایع نوپای منتخب ضرورت رقابت‏پذیری صنعتی را در تجارت خارجی برای کشورهای جامانده گوش‌زد کرد. به‌زعم وی، غفلت از بنیۀ تولیدی نقش یک کشور در تجارت خارجی را به‏عنوان صادرکنندۀ مواد خام و واردکنندۀ کالاهای ساخته‏شده تثبیت می‏کند. هدف از بازخوانی کتاب نظام ملی اقتصاد سیاسیِ لیست این است که نقش دولت در فرایند صنعتی‏سازی را موردتأمل قرار دهد و به‏تبع آن معمای صنعتی‏سازی در ایران را فهم کند. باتوجه‌به این، معمای صنعت ایران از چشم‏انداز لیست نه‌تنها ناشی از غفلت از سویه‏های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی صنعتی‌سازی و تولید بوده، بلکه از نابسندگی‏ها و کژتابی‏های مفاهیم پایۀ صنعتی‏سازی، ازجمله حمایت، ناشی شده است. در بخش پایانی مقاله، دلالت‏هایی که بازخوانی کتاب لیست می‏تواند برای بازآفرینی مزیت‏های ژئواکونومیک ایران داشته باشد، ذکر شده است.

چکیده پرداختن انتقادی به موضوع «خلقیات ایرانیان» در قالب داستان، سفرنامه، و ... همواره ازجمله موضوعات پرمخاطب و پرمناقشه بوده ‏است. در این میان، کتابِ سازگاری ایرانی، نوشتۀ مهدی بازرگان، به‏جهت قرارگرفتن در حدواسطی از آثارِ دورۀ قاجار (نوعاً سفرنامه) با شمارِ قابل‏‏توجهی از متون عموماً جامعه‏شناسانۀ سال‏های اخیر از اهمیت ویژه‏ای برخوردار است. رویکردِ نوآورانۀ کتاب و تأثیر آن بر خوانش انتقادی و خویش‏کاوی ایرانیان از نکات برجسته و پرسش‌برانگیز کتاب بوده که در نسبت با متون مشابه در قبل و بعد آن و در سنجش با دوره‏های مختلفِ اندیشه‏ورزی خودِ بازرگان حائز اهمیت است. سؤال محوری مقاله این است که آیا کتابِ سازگاری ایرانی (که به دشوارگی و بحث‏برانگیزبودنِ خلقیات ایرانیان می‏پردازد) قابلیت طرح به‏عنوان نظریه‏ای نوآورانه و در پاسخ به یک بحرانِ واقعی ـ اجتماعی را دارد؟ برای یافتن پاسخ این سؤال از روشِ تفسیرِ مؤلف‏محور (قصدگرا)ی «کوئنتین اسکینر» و چهارچوب نظری «توماس اسپریگنز» کمک ‏گرفته ‏خواهد شد تا هدفِ محوری تحقیق (یعنی فهمِ میزانِ آغازگری و جایگاه اندیشه‏ورزی بازرگان در نسبت با سبکِ خلقیات‏شناسی ایرانیان) هرچه بهتر آشکار شود. یافته‏ها و نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که ایدۀ بازرگان در خُرده‏گیری از روحیه و خلقیات ایرانی باوجود تمام نقدهای وارد بر آن هم‏چنان منشأ الهام یا درجهت کنش علمی دیگر نظریه‏پردازان بوده ‏است.

چکیده کتاب قدرت و سیاست فرهنگی در روابط بین‌الملل با تدوین‌گری «جِی. پی. سینگ» در سال 1396 توسط انتشارات «علمی و فرهنگی» در 1000 نسخه و 352 صفحه به‏چاپ رسیده است. بخش نخست این مقاله با عنوان «معرفی و توصیف اثر و ارزیابی شکلی کتاب قدرت و سیاست فرهنگی در روابط بین‌الملل» به بیان ویژگی‌های فنی کتاب پرداخته، ویرایش ادبی کتاب را بررسی کرده، و سپس نکاتی دربارۀ رعایت اصول علمی ارجاع‌دهی درون متن و کتاب‏نامۀ آن گفته است. بخش دوم با عنوان «تحلیل و ارزیابی محتوایی کتاب» موارد زیر را بررسی کرده است: ابعاد آموزشی، مسئله‏مندی، و پاسخ‏گویی به نیازهای علمی و کاربردی کشور، ارزیابی نظم منطقی و انسجام درونی بخش‌های مختلف، میزان استحکام تحلیل‌ها و تبیین‌های ارائه‏شده، دقت در کاربرد اصطلاحات تخصصی و معادل‌سازی برای واژه‌ها و اصطلاحات تخصصی و خارجی، میزان رعایت اصول و اخلاق علمی (استفاده از زبان علمی، ذکر منابع مورداستفاده، سوگیری غیرعلمی، هماهنگی/ سازواری اثر با ارزش‌های اسلامی و ایرانی). درپایان، نتیجه‌ای با عنوان «ارزیابی نهایی اثر» نوشته شده و جمع‏بندی نهایی از کتاب را ارائه کرده است. روش مطالعۀ مقاله، اسنادی با بهره‌گیری از منابع کتاب‏خانه‌ای، اعم‏از فیزیکی و الکترونیک بوده است.

چکیده این مقاله به بازبینی انتقادی کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران: از صفویه تا پایان پهلوی اول (879 تا 1320 ش) می‏پردازد. اهمیت انتخاب این اثر این بوده است که نویسندۀ اثر، روح‏الله رمضانی، آغازگر مطالعات نظری تاریخ سیاست خارجی ایران است. این رویکرد در آن دوره یعنی سال‏های پس از جنگ جهانی دوم امری نوآورانه درمورد همۀ کشورهای جهان‏سومی به‏حساب می‏آمد. ازسوی‏دیگر، با برگردان آن به فارسی باوجود فاصلۀ پنجاه‏ساله از زمان تألیف آن به‏دلیل فقر منبع و نیز غنای اثر به‏سرعت از سوی محافل فکری ـ دانشگاهی موردتوجه قرار گرفت، تاآن‏جاکه گویا به این اثر هیچ اشکالی وارد نیست. ایدۀ اصلی کتاب این است که باوجود تحولات سیاسی درطی پانصد سال، سنت‏گرایی ناواقع‏گرایانه بر سیاست خارجی ایران حکم‏فرما بوده است. ادعای اصلی این مقاله آن است که ضمن خوانش انتقادی آن، اشکالات محتوایی و ضعف نظری آن روشن شود. محافظه‏کاری جوهر نظریۀ اوست که هم‏راه با عقلانیت سرد چهارچوبی می‏دهد که حتی حرکت‏های استقلال‏طلبانه مطرود شناخته می‏شود.

چکیده هدف اصلی نوشتار حاضر نقد و بررسی کتاب شهروندی: دموکراسی و عدالت سبز، نوشتۀ دیوید ای لوری و دیگران، است. کتاب شامل مقالاتی دربارۀ معضلات محیط زیست، سلامت بشر و محیط زیست، سبد مصرف خانوار و آلودگی محیط زیست، و عدالت سبز است. ایدۀ اصلی مجموعه‏مقالات کتاب این است: توسعۀ پایدار بدون شهروندی، دموکراسی، و عدالت سبز ممکن نیست. مفروض این مقالات این است که با تغییر حقوق و قوانین و با توصیه‏های اخلاقی می‏توان شهروندی سبز تأسیس کرد. به‏نظر می‏رسد رویکرد انسان‌مدار و حقوق‌محور در بهترین حالت به یک شهروندی سبز نحیف منجر می‏شود. درمقابل، این مقاله نشان می‏دهد رویکرد جامعه‌گرایی مدنی برای ساخت شهروندی سبز قابلیت بیش‏تری دارد. براساس این رویکرد، تعهد اخلاقی و کنش‏گری مسئولانه درقبال محیط زیست بیش از هرچیز مستلزم تعلق به یک جامعۀ جدید (جامعۀ مدنی طبیعی شمول‌گرا) است که در آن روابط شهروندان نه مبتنی‏بر قرارداد اجتماعی، بلکه مبتنی‏بر دوستی مدنی است. اما درعمل موانع جدی بر سر راه شکل‌گیری شهروندی سبز وجود دارد: ازجمله رقابت بر سر توسعه و رشد اقتصادی، متصلب‏شدن هویت‌ ملی، و تبدیل کنش منفعت‌طلبانه و خودخواهانه به قالب رفتاری انسان.

چکیده جک اسنایدر به عنوان یک نوواقع‌گرای تدافعی، گرچه خود را وفادار به سنت ساختارگرایی والتز نگه داشته است؛ اما تفاوت بزرگ او که این اثر، در توجه او به ساختارهایی است که در قیاس با ساختار نظام بین‌الملل، در سطح تقلیل‌گرایانه قرار می‌گیرند. نویسنده با ترکیب سطوح ذکر شده، تصویر واضح‌تری از علل جنگ و توسعه‌طلبی‌های بدون توجیه برخی کشور‌ها ارائه می‌کند. از جمله ساختار‌های اشاره شده در اثر اسنایدر می‌توان به تفاوت‌های موجود در سیستم‌های سیاسی ملت-دولت‌ها و تاثیر این تفاوت‌ها در سیاست‌گذاری خارجی اشاره کرد. نویسنده بسیاری از ریشه های تصمیمات توسعه طلبانه^[i] را در بعد روانشناختی نیز جستجو می‌کند و از طرف دیگر علل احتمالی تفکرات توسعه طلبانه را در تحمیل‌های ساختاری سطح کلان نیز مورد بررسی قرار می‌دهد، که از دیدگاه وی در اکثر مواقع در جایگاهی ثانویه هستند. گرچه این تحمیل‌ها در بیشتر اوقات مورد استفاده طیف توسعه طلب یک کشور قرار می‌گیرند تا با استفاده از تکنیک های پروپاگاندایی و بزرگنمایی مخاطرات خارجیPaper Tiger)
(Imaging  در جهت بسیج منابع سیاسی و حرکت به سوی توسعه‌طلبی افسار گسیخته حرکت کنند.

چکیده آثاری که درباره روسیه نوشته شده‌اند، اندکند و بیشتر صبغه ادبی، سیاسی، ژورنالیستی یا امنیتی دارند. کتاب جامعه و فرهنگ روسیه کوشیده است نگاهی عمومی و فراگیر به مبحث فرهنگ در جامعه روسیه داشته باشد که کمتر مورد توجه مطالعات روسیه واقع شده است. این مقاله پس از معرفی کتاب و نویسنده، نوع توجه نویسنده به مبحث جامعه و فرهنگ روسیه نقد و تحلیل شده است. بدین منظور، بستر و خاستگاه اثر بررسی شده، سپس با نقد درون ساختاری به تحلیل و بررسی میزان انسجام و نظم منطقی اثر و اشکالات ظاهری، دستوری و تایپی؛ و روش‌شناختی آن می‌پردازد و نقاط قوت محتوایی آن را نیز باز می‌گوید. در ادامه نقد برون ساختاری (مبنایی) از کتاب شده و پس از تحلیل و بررسی میزان هماهنگی مفاد اثر با اصول و مبانی مفروض آن و بیان قوت‌ها و تناقضات موجود، میزان ارتباط و چالش مفاد اثر با مبانی و اصول دینی و اسلامی بحث شده است.

چکیده اگر ظهور حوزه مطالعاتی جامعه­شناسی تاریخی را واکنشی به روش­شناسی علم در عصر مدرن بدانیم، بدون شک، پیوند جامعه­شناسی تاریخی و محیط بین­الملل واکنشی به تقلیل نقش بین­الملل در بروز رویدادها و تحولات داخلی دولت­ها است. به عبارت دیگر، تاثیرپذیری تحولات داخلی از محیط بین­الملل زمینه­ساز ظهور یک حوزه مطالعاتی نوین شده است که طی سال­ها یا دهه ابتدایی قرن میلادی حاضر با عناوین مختلفی چون جامعه­شناسی تاریخی بین­الملل یا جامعه­شناسی تاریخی روابط بین­الملل و ... مطرح می­گردد. کتاب جامعه­شناسی تاریخی جهانی به دنبال پاسخ به این سوال می­باشد که امکان تحلیل روابط بین کشورها در سطحی پایین­تر یا بالاتر از دولت میسر است؟ به باور نویسندگان ارتباط بین دولت­ها به واسطه ماهیت اجتماعی آن تنها به روابط بین دستگاه­های سیاسی ختم نمی­شود. بررسی­های بعمل آمده گویای آن است ابهام در امکان ادغام متدولوژیک حوزه­های جامعه­شناسی و تاریخ از یک سو و بی­توجهی به جایگاه دولت در دگرگونی­های بین­المللی یا همپوشانی آن با حوزه نوظهور مطالعات جهانی باعث وجود کاستی­هایی در انسجام نظری و محتوایی دیدگاه مطروحه در این اثر شده است؛ با این حال، نگرش مذکور می­تواند در آینده با دقت بیشتری مورد توجه و توسعه قرار گیرد. در مقاله حاضر سعی خواهد شد با نگاهی انتقادی و در چارچوب روش­های قیاس و استقراء نقاط قوت و ضعف این اثر بیان شود.

چکیده در کتاب دیپلماسی زیست محیطی جمهوری اسلامی ایران در دریای خزر اقدامات ایران برای حفاظت از محیط زیست دریای خزر تبیین شده است. نویسنده اثر ضمن بررسی اقدامات صورت گرفته در این حوزه، در چارچوب روش سوات از یک سو به معرفی نقاط قوت و ضعف دیپلماسی زیست محیطی ایران پرداخته و از سوی دیگر فرصت ها و تهدیدهای پیش‌روی این دیپلماسی را معرفی کرده است. نویسنده با اتکا به یافته های حاصل از اجرای سوات، پیشنهادهایی را برای تقویت دیپلماسی زیست محیطی ارائه کرده است. این اثر می‌کوشد خواننده را با وضعیت دیپلماسی زیست محیطی جمهوری اسلامی ایران در دریای خزر آشنا سازد، و از این جهت دارای امتیازات فراوانی است. اما در عین حال ضعف هایی دارد. ضعف‌های اثر در دو بخش شکلی و محتوایی قابل تقسیم بندی است. وجود اشکالات نگارشی و ویرایشی، و فقدان بخش نتیجه گیری مهمترین اشکال شکلی، و کاربرد نامناسب روش سوات و ابهام در کاربرد مفهوم دیپلماسی مهمترین اشکال محتوایی اثر است. رفع این اشکالات می تواند به ارتقاء کیفی اثر منتهی شود. در این مقاله با رویکردی نقادانه تلاش شده است ضمن معرفی کتاب دیپلماسی زیست محیطی جمهوری اسلامی ایران در دریای خزر و اشاره به امتیازات آن، ضعف ها و نارسایی های اثر بیان گردد تا در چاپ های بعدی مورد توجه نویسندگان آن قرار گیرد.

چکیده فهم و بررسی انتقادی فلسفه سیاسی کارل اشمیت تنها زمانی ممکن می­شود که همراه آن از نسبت الهیات و سیاست پرسش کرده و مسیری را برای ورود به پروژه او باز کنیم. همین جهت در این نوشتار دنبال شده است. پس از طرح این مقدمه با اشاره به پرسش بنیادین پروژه اشمیت، یعنی چیستی مفهوم امر سیاسی و چگونگی امکان آن در دوران مدرن، رساله مفهوم امر سیاسی را با توجه به موضعی که او در همین رساله و بیشتر در رساله الهیات سیاسی اتخاذ کرده نقد نمودیم. نهایتاً در این مقاله نشان دادیم علی‌رغم، اثراتی که فهم الهیاتی اشمیت در درک او از مفهوم امر سیاسی داشته است، با این حال نتوانسته ارتباطی فعال با آن داشته باشد. به عبارت دیگر، دو پروژه الهیات سیاسی و مفهوم امر سیاسی نزد اشمیت همچنان دو پروژه باقی مانده‌اند و نتوانستند به درک یگانه‌ای از سیاست رهنمون شوند. الهیات، نزد اشمیت، هرچند در سرشت تاریخی سیاست حاضر باشد اما نه ضرورت و نه اثر آشکاری در فهم درونی سیاست ندارد. 

چکیده هژمونی و استراتژی­سوسیالیستی؛ به سوی سیاست دموکراتیک­رادیکال اثر لکلائو و موفه (1985) در پاسخ به سردرگمی چپ نو، ایده دمکراسی رادیکال را طرح نمود. این ایده حداقل از دو جنبه پیشرو است: 1-بنیان دمکراسی را بر امر سیاسی آنتاگونیستی می‌گذارد؛ زیرا از منظر لکلائو و موفه ستیزه‌گرایی بخشی از امر سیاسی و هژمونی تنها راه کنترل آن است، اما در موقعیت‌های اقتضایی مطالبات گفتمان‌های مخالف می‌تواند حول یک دال تهی مفصل­بندی ‌شود و هژمونی جدید جایگزین هژمونی مستقر شود؛ این فرایند راهی فراسوی واقع‌گرایی بدبینانه هابزی (و اقتدارگرایی آن) و آرمان‌گرایی اخلاق‌گرایانه کانتی (و دمکراسی مصالحه‌جویانه آن) باز می‌کند؛ 2-پسامدرنیسم مثبت را در قالب ایده پسابنیادگرایی صورتبندی می‌کند؛ لکلائو و موفه با پذیرش هژمونی باز و موقتی نه تنها از تکثر و خاص‌گرایی حمایت می‌کنند، بلکه مرجعی نهایی اما موقتی برای تصمیمات و کنش‌های سیاسی تعیین می‌کنند و بدین سان فراسوی بنیان­گرایی جهانشمول هابرماسی و ضد بنیان­گرایی خاص‌گرای دلوزی گام برمی‌دارند. زیرا اولی متضمن پذیرفتن مرجعیت عقل –درقالب کنش ارتباطی- به‌منظور حذف اختلاف‌هاست و دومی متضمن جدایی اقلیت‌ها از اکثریت و رد هرگونه مرجعیت مشترک برای کنش سیاسی است. با وجود این، همچنان نقدهای اساسی بر پروژه فکری لکلائو و موفه وارد است، از جمله: برتری امر سیاسی بر امر اقتصادی و اجتماعی؛ تضعیف کنش‌گری سوژه؛ غرب‌محوری و استعلاگرایی نوکانتی.

چکیده نقدهای جدی جماعت گرایی برگفتمان لیبرال یکی از مهمترین موضوعات فلسفه سیاسی معاصر است. بی توجهی به منازعه جماعت گرایی علیه لیبرالیسم، موجب ناتوانی در تحلیل و فهم بسیاری از موضوعات فلسفه سیاسی لبیرال و غیرلیبرال در دهه های پایانی قرن بیستم و قرن جاری خواهد شد. کتاب درآمدی بر مناظره لیبرال‌ها و جماعت گرایان در فلسفه سیاسی معاصر عهده دار تحلیل این موضوع مهم است.پرداختن به موضوعی تقریباً بدیع درفلسفه سیاسی معاصر و تاکید بر روش «هرمنیوتیک متن محور» برای خوانش آثار اندیشه سیاسی،از نقاط قوت کتاب است.با این وجود، به نتایج این منازعه درفسلفه سیاسی معاصر، توجه نشده و تاثیر آرا ویتکنشتاین متاخر در مضمون ومحتوای فلسفه سیاسی جماعت گرایی مورد غفلت قرار گرفته است. همچنین نویسندگان برای مکینتایر در فلسفه سیاسی جماعت گرایی نقش رهبری را قائل هستند، اما نسبت به جایگاه بسیار مهم سندل به ویژه تقدم آرا او نسبت به سایر جماعت گرایان و محوریت عدالت در بحث او التفات لازم صورت نگرفته است. همچنین با توجه به اینکه محور منازعه مورد بحث عدالت بوده است شایسته بود محورهای تبیین شده در کتاب در این باب نهایتا به موضوع عدالت و جنبه های مختلف آن ارجاع داده می شد.

چکیده هدف اصلی نوشتار حاضر نقد و بررسی کتاب مصرف و زندگی روزمره نوشتۀ مارک پاترسون، جامعه‏‌شناس معاصر آمریکایی، است که یکی از متخصصان حوزۀ مصرف و جامعه‏‌شناسی شناخته می‏‏شود. اثر مزبور یکی از متون جذاب و آکادمیک به‏‌شمار می‏رود که با تحقیق دربارۀ آثار مصرف‏‏‌گرایی در زندگی بشر معاصر نگاشته شده است. به‏‌عقیدۀ نویسندۀ اثر، راز بقای نظام سرمایه‏‏‌داری امروزی ایجاد فاصله میان تولید و مصرف و حتی تبدیل انسان‏‏‌ها به موجوداتی مصرف‌‏‏کننده است که غالباً هویت و شخصیت آنان نیز در فرایند بازار و خرید تکوین می‌‏‏یابد. نویسنده در نوشتار حاضر با طرح دیدگاه‌‏‏های پاترسون، به‏‏‌عنوان یکی از زمینه‏‏‌های شکل‏گیری جامعه‏‌شناسی مصرف، بر این عقیده است که آرای پاترسون، بوردیو، و حتی دوسرتو می‌‏‏تواند قوام‏بخش رشتۀ مستقلی با نام «جامعه‌‏‏شناسی مصرف» در مراکز آکادمیک و محافل علمی باشد. مهم‌‏‏ترین انتقادی که می‏‏توان به آرای پاترسون وارد کرد طرح مسئلۀ مقاومت دربرابر نظم مصرف‏‏‌گرای امروزی است که ازقضا در زمین مصرف‌‏گرایی طراحی شده است. ناقد، با واکاوی این طرح، رویکرد متفکران انتقادی و بهره‌‏گیری از ظرفیت «هنر» و «هنر انتقادی» را رویکرد مطلوب‏‏‏‌تری برای کاستن از آثار نامطلوب مصرف‌‏‏گرایی می‌‏داند.

چکیده مطالعه و پی‏گیری سیاست خارجی ایران از موضوعات جذاب در‏بین عموم مردم و جامعۀ دانشگاهی محسوب می‏شود. این رفتار مختص ایرانیان نیست و می‏‌توان آن را دربین سایر پژوهش‏گران خارجی درقبال سیاست خارجی ایران نیز مشاهده کرد. لوسیانا ذاکارا ازجمله نویسندگانی است که در پرداختن به این موضوع بر سایر همتایان خود پیشی جسته و کتابی دربارۀ سیاست خارجی حسن روحانی در دور اول ریاست جمهوری گردآوری کرده است. عدم ترجمۀ کتاب به فارسی موجب شد تا نویسنده درصدد معرفی اثر و نقد محتوایی و شکلی آن برآید. آن‏چه کتاب را شاخص می‏‌کند بهره‌‏‏‏گیری از قلم برخی نویسندگان سرشناس، پرداختن به برخی حوزه‏‌های کم‏تر توجه‌‏شده در پژوهش‌‏‏‏های ایرانی، هم‏چون روابط با آفریقا، و آسیب‌‏‏‏شناسی سیاست خارجی دولت حسن روحانی است. عدم برخورداری از پشتوانۀ نظری برای مباحث، عدم انسجام بین مطالب فصل‏‌ها، و نادیده‏‌گرفته‌‏شدن بی‌‏‏‏طرفی علمی از سوی برخی نویسندگان کتاب ازجمله نقاط ضعف اثر محسوب می‏‏‏شود.

چکیده مقالة حاضر تلاشی برای بررسی کتاب شهریار منجی: معنای شاهکار ماکیاولی، اثر مائوریتسوی ویرولی، استاد ایتالیایی علوم سیاسی در دانشگاه‏های ایالات متحدة آمریکاست که انتشارات علمی و فرهنگی آن را در مجموعة «اندیشه و اندیشه‏ورزان» در 1398 به‏ چاپ رسانده است. نویسندگان، در مواجهة منتقدانه با کتاب، تلاش کرده‏اند تا از مبنای روش پدیدارشناسانة خاصی استفاده کنند. هم‏چنین، بر این اساس و برپایة این باور بنیادین که هر نقد/ تفسیری دربارة یک متن یا نظام فکری با تجربة منتقد/ مفسر از متن یا نظام فکری موردمطالعه‏اش ارتباط ریشه‏ای دارد، به مطالعه دربارة ساختار تجربه از منظری پدیدارشناختی روی آورده‏اند. سپس، تلاش کرده‏اند تا متن ویرولی را براساس این مبنای روشی بررسی کنند و این نکته را بنمایانند که چطور نویسندة کتاب تمرکز خود را بر بازسازمان‏دهی معنای رسالة ماکیاولی برپایة فهم تازه‏ای از شهریار به‏عنوان منجی قرار داده است.

چکیده چکیده
نگاه فوکو به انقلاب اسلامی چه در زمان حیاتش و چه پس از آنْ بحث‌ها و واکنش‌های متفاوتی را در پی داشت و آثار متنوعی در این‌باره به رشتۀ تحریر درآمد. یکی از جنجالی‌ترینِ این آثار، کتاب «فوکو و انقلاب ایران: جنسیت و اغواگری‌های اسلام‌گرایی» نوشتۀ «ژانت آفاری» و «کوین اندرسون» است که می‌توان آن‌را ازیکسو واکنشی سیاسی به اسلام‌گرایی و ازسوی‌دیگر، نقدی معرفت‌شناختی به آن‌چه نویسندگان «نسبی‌‌گرایی فرهنگی» می‌نامند، به‌شمار آورد. بهروز قمری‌تبریزی در کتاب «فوکو در ایران» کوشیده است ضمن ارائۀ پاسخی مناسب به آفاری و اندرسون، نشان دهد که حقیقتِ آرای فوکو دربارۀ انقلاب ایران چیست. به‌بیان دیگر، «فوکو چگونه انقلاب ایران را معنا کرد؟» در مقالۀ حاضر به این موضوع پرداخته شده است که از منظری خاص هر دوِ این آثار درون یک پراکتیس گفتمانی شکل گرفته‌اند و بنابراین، جملات متفاوتی از یک گزاره‌اند و باید به یک اندازه از دستِ هر دوِ آن‌ها رها شویم.

چکیده کتاب روشنفکران ­و ­سیاست نوشته مارک ­لیلا، به بررسی رابطۀ سیاست­ و­ روشنفکران می­پردازد. این کتاب بیش از هر چیز، مدعی­ آن ­است که در عصر فروکش­کردن فراروایت­های کلان، عصر روشنفکران نیز به سر آمده ­است و روشنفکران مانند سابق نمی­توانند طلایه­دار تغییرات گسترده ­باشند. لیلا مدعی­است عامل­اصلی شکل­گیری نظام­های توتالیتر، جنگ­های خانمان­سوز در غرب و حتی سیاسی­کردن فلسفه به خیانت روشنفکران باز می­گردد. روشنفکرانی که به باور لیلا، آرمان­های بزرگی در سر داشتند، ولی هیچ­کدام به نتیجۀ مطلوبی نرسیدند. آنها بیش از هرچیز تحت تأثیر جنبه­های پنهان زندگی ­شخصی خودشان بودند و این مسأله بر اندیشه آنان تأثیر زیادی گذاشت و باعث­ شد تا فلسفه و سیاست­عملی را درهم آمیزند. روشنفکرانی که لیلا انگشت ­اتهام توتالیتری­ بودن را به سمت آنان نشانه می­رود: هایدگر، آرنت، یاسپرس،کوژو، بنیامین، فوکو و دریدا هستند. از نقاط قوت­ اثر، توجه به زمینه­گرایی و از نقاط­ ضعف ­اساسی آن، نقد اخلاقی اندیشمندان به­جای نقد آراء آنان است.

چکیده جغرافیا تأثیر بسیار مهمی در سرنوشت کشورها دارد. در این چارچوب، اخیراً کتابی با عنوان «در اسارت جغرافیا» توسط تیم مارشال منتشر شده که محور اصلی آن تأکید بر اهمیت ژئوپلیتیک در بررسی مسائل و بحران‌های بین‌المللی است. نویسنده کتاب با تمرکز بر اهمیت نقش عوامل جغرافیایی، به دنبال یافتن پاسخی متاسب برای این پرسش کلیدی است که چگونه ژئوپلیتیک یا جبر جغرافیایی تصمیمات رهبران و بازیگران سیاسی کشورها را تحت تأثیر قرار می­دهد؟. از نظر مارشال، چالش‌های جغرافیایی سبب ایجاد محدودیت‌هایی در تصمیم‌گیری رهبران در حوزه­هایی چون جنگ و صلح می‌شود. در همین راستا، نویسنده برای ارزیابی مدعای اصلی خود در کتاب شرایط ژئوپلیتیک کشورهای مختلف در مناطق گوناگون جهان را مورد بررسی قرار می‌دهد و با مرور گذشته تاریخی، نگاهی به آینده بحران‌های بین‌المللی در سایه محدودیت‌های ژئوپلیتیکی می‌اندازد. مارشال موضوعات کلیدیِ ژئوپلیتیکی که تمام قاره‌ها و مناطق مهم جهان با آن روبرو هستند را شناسایی کرده، تا از این طریق مناطقی که پتانسیل درگیری‌های فعلی یا آینده را دارند مورد شناسایی و تحلیل قرار دهد. بدیهی است مباحث مذکور در زمره موضوعات کلیدی در حوزه حکمرانی است و اهمیت چنین مباحثی نویسنده این سطور را به سمت معرفی، نقد و بررسی اثر مذکور رهنمون ساخته است.

چکیده فراگیری فرایند جهانی شدن، با توجه به تاثیرات گسترده آن، چالشهای زیادی را برای کشورها ایجاد کرده است. در این میان کشورهای کوچک به عنوان جوامعی که از تاثیرپذیری بیشتری برخوردارند، با چالشهای بیشتری روبرو هستند. پژوهشگران مقالات و کتابهای مختلفی را به این موضوع اختصاص داده و سعی کرده اند وضعیت کشورها را در فرایند جهانی شدن، و اقدامات آنها را برای مواجهه با چالشهای جهانی شدن تبیین نمایند. نویسنده کتاب «اقتصاد سیاسی بین الملل خلیج فارس» با این رویکرد سعی کرده است جایگاه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را در اقتصاد بین الملل در عصر جهانی شدن توضیح دهد. این کتاب اقدامات کشورهای کوچک خلیج فارس را برای انطباق با شرایط جهانی بررسی کرده است. در این مقاله با نگاهی نقادانه به کتاب، سعی شده است نقاط قوت و ضعف آن بررسی شوند. این بررسی نشان می دهد که نویسنده کتاب تحلیل های ارزشمندی از سیاستها و اقدامات کشورهای کوچک خلیج فارس برای ارتقاء جایگاه خود در اقتصاد بین الملل ارائه کرده است، اما در عین حال کتاب بویژه متن ترجمه آن از ضعف های شکلی و محتوایی متعددی رنج می برد.      

چکیده فلسفه سیاسی ماکیاوللّی  کتابی است به قلم فیلیپو دل لوکّزه که فؤاد حبیبی و امین کرمی آن را  به فارسی برگردانده و انتشارات ققنوس در اختیار فارسی زبانان قرار داده است. در مقاله حاضر، ضمن ارائه معرفی مختصری درباره نویسنده، سازمان اثر مورد بررسی برای خوانندگان ترسیم خواهد شد. همینطور تلاش خواهیم کرد تا محتوای اثر استاد ایتالیایی تاریخ فکر سیاسی درباره منشی فورانسی را به اعتبار مفاهیم مرکزی موجود در نوشته او مورد بررسی قرار بدهیم. ما اینکار را از طریق مشخص کردن فهمی که نویسنده از طبیعت گرایی درماکیاولی داشته است آغاز کرده و نتایج منطقی این صورت بندی فلسفی را تا دست یابی نتایج نهای آنها دنبال می‌نماییم. نشان خواهیم داد که چطور روایت لوکّزه از اندیشه فلسفی ماکیاوللی، به صورت بندی جدیدی از مفهوم سیاست مدرن در اندیشه او منتهی خواهد شد. صورت بندی انقلابی جمهوری‌خواهانه‌ای که بر خلاف اکثر دعاوی موجود درباره ماکیاوللی او را به فیلسوف تعارض و مردم تبدیل می‌کند.

چکیده وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 ش بسیاری از مفروضات و نظریه‌های انقلاب را به‌چالش کشید و بار دیگر پژوهش ‌دربارۀ انقلاب را در کانون توجه اندیشمندان علوم انسانی قرار داد. تاکنون این انقلاب از ابعاد متفاوت اقتصادی، سیاسی، روان‌شناختی، طبقاتی، فرهنگی، و گفتمانی موردبررسی قرار گرفته که هر کدام دریچه‌های نوینی را ‌دربارۀ مطالعات انقلاب اسلامی گشوده‌اند. یکی از این پژوهش‌ها کتاب انقلاب ایران؛ ریشه‌های ناآرامی و شورش نوشتۀ مهران کامرواست که در سال 1990 م توسط انتشارات راتلج به‌چاپ رسیده است. وی، با تلفیق نظریه‌های جامعه‌شناختی انقلاب با نظریه‌های روان‌شناختی و سیاسی و برساخت رویکرد چندرشته‌ای ‌دربارۀ انقلاب ایران، به بررسی سیاست‌های دولت و میدان سیاسی ‌ـ اجتماعی پیش از انقلاب می‌پردازد و معتقد است که رژیم پهلوی پس از محدودشدن بلندپروازی‌های اقتصادی در اواخر دهۀ پنجاه شمسی و فشارهای دیپلماتیک متحد اصلی خود، ایالات متحدۀ آمریکا، با زوال روبه‌رو شد. درنتیجه، گروه‌‌‌ها و طبقات اجتماعی سرخورده از نوسازی با بهره‌گیری از فضای باز سیاسی و ایدئولوژی شیعی و رهبری روحانیان ویژگی‌های انقلاب‌آفرین پیدا کردند و با بروز ضعف در شاه و نیروهای سرکوب رژیم توانستند دولت روبه‌زوال پهلوی را سرنگون و نظام سیاسی جدیدی را جای‌گزین آن کنند. در متن حاضر تلاش می‌شود، با اتکای بر روش جامعه‌شناسی پدیدارشناسی و مفهوم کانونی ذهنیت نمادین، کتاب موردنظر نقد و بررسی گردد.

چکیده هدف پژوهش حاضر نقد یکی از جدیدترین آثار نگاشته‌شده ‌دربارۀ سیاست خارجی ایران نوشتۀ فرهاد رضایی است. سؤالات پژوهش حاضر ‌عبارت‌اند از: آیا نویسندۀ کتاب توانسته است به‎شیوه‌‌ای علمی موضوع موردپژوهش را بررسی نماید؟ داده‌های استفاده‌شده تا چه حد واجد خصوصیت روایی و نتایج گرفته‌شده از پژوهش تا چه میزان از پایایی لازم برخوردار هستند؟ این اثر تا چه حد از کارآمدی لازم برای رفع ابهامات و پرسش‌های موجود در ذهن مخاطبان ایرانی و خارجی برخوردار است؟ برای پاسخ به ‌سؤالات فوق، ابتدا ایدۀ اصلی نویسنده در فصول مختلف کتاب بیان و نقد شده است. سپس، در دو بخش مجزا کتاب موردنقد محتوایی و شکلی قرار گرفته است که هرکدام دربرگیرندۀ زیرعنوان نقاط قوت و ضعف کتاب است. درپایان نیز ارزیابی کلی نویسندگان از کتاب بیان شده است. روش مورداستفاده توصیفی ‌ـ تحلیلی بوده و داده‌های لازم به‌شیوۀ کتاب‌خانه‌‌ای گردآوری گردیده است.

چکیده نگارندۀ این مقاله ضمن مرور کتاب دو جستار دربارۀ فلسفۀ سیاسی فمینیسم و روند کاریِ سه نویسندۀ آن، که از نظریه‌پردازان فمینیستی‌اند، رویکردهای رادیکال، لیبرال، و جامعه‌گرا را در نظریه‌های فمیسنیتی نیز بررسی می‌کند و در این بررسی مباحث کتاب را با نگاهی انتقادی مرور می‌کند. هم‌چنین، تجدیدنظرطلبی فمینیستی‌ای را که در جستار دوم کتاب طرح شده است با نمونه‌هایی از تجدیدنظرطلبی جهان سوم‌گرا و غیرغرب‌گرا، مثلاً موهانتی در هند و انلویه در مالزی، مقایسه می‌کند. حاصل بحث این‌که نظریۀ فمینیستی طرح‌شده در جستار یکم کتاب اگرچه ادعای عبور از غرب را دارد، به‌صورت ایدئولوژیک غربی است؛ یعنی باور و جهان‌بینی اروپا ـ آمریکایی دارد. نگارندۀ نظریۀ اجتماعی جستار دوم نیز اشارۀ فشرده‌ای به ارکان فمینیسم جامعه‌گرا دارد و با این‌که چندان حوزه‌های اجتماعی غیرغربی را بررسی نکرده است، بیان می‌دارد که زمینۀ طرح آن در جوامعی که ارکان جامعۀ مدنی در آن‌ها قوّتی دارد فراهم است. روش انجام این پژوهش به‌صورت توصیفی است و در آن با استفاده از منابع کتاب‌خانه‌ای به‌دنبال خوانش نقدگونۀ کتاب هستیم تا نکات مثبت و منفی آن را دریابیم. هدف نگارندۀ این مقاله یافتن نقاط فراز و فرود و به‌تعبیری درستی و نادرستی ادعاهای نویسندگان کتاب دربارۀ زنان و زنانه‌نگری است.