دوره و شماره: دوره 25، شماره 3 - شماره پیاپی 121، پاییز 1404، صفحه 1-195 (پاییز 1404) 
فهرست مقالات

فهرست مقالات

چکیده نقدی بر کتاب دولت کارآفرین بهمن خداپناه؛ 1 بازاندیشی در روش‏شناسی مطالعات تاریخی، نقدی بر کتاب تمثیل و سیاست در تاریخ نخستین اسلام: خلفای راشدین مهدیه پاک‏روان و فاطمه بختیاری؛ 27 واکاوی الاهیات پسامتافیزیکی جان کاپوتو؛ خدا، زندگی، عشق علی فتوتیان و محمدجواد خضرایی؛ 53 چالش‏های نظریه‏پردازی طبقات؛ تحلیل و نقد کتاب مطالعاتی دربارۀ طبقات اجتماعی از ژرژ گورویچ علیرضا مرادی؛ 81 هزینه‏های سیاست خارجی و جابه‏جایی قدرت‏های بزرگ (بررسی انتقادی تئوری چرخۀ قدرت پل کندی) عبداله قنبرلو؛ 115 تشکیل بازار؛ نقد و بررسی ایدۀ خودبنیادی بازار در رسالۀ احساسات اخلاقی آدام اسمیت براساس جامعه‏شناسی تاریخی ـ تطبیقی حسین کچوئیان و معصومه ندیری؛ 145 نقد ساختاری و محتوایی فصل «اهداف علم فقه» از کتاب فلسفۀ علم فقه مهدی حمیدی؛ 173

پژوهشی اقتصاد

نقدی بر کتاب دولت کارآفرین

صفحه 1-25

https://doi.org/10.30465/crtls.2025.50313.2881

بهمن خداپناه

چکیده یافته‏های پژوهش نشان می‌‏دهند که مازوکاتو استدلال قدرت‏مندی در دفاع از نقش فعال دولت در ترویج نوآوری ارائه می‏‌دهد و تأکید دارد که سیاست‌‏های صنعتی هدف‌‏مند و نه صرفاً نیروهای بازار، عامل کلیدی در تقویت نوآوری‏‌های تحول‌‏آفرین هستند. بااین‏حال، این نظریه با انتقادات مهمی مواجه است. نخست، چهارچوب نظری کتابْ محدودیت‌‏های منابع کم‏یاب و نقش محوری مصرف‏‌کنندگان در اقتصاد بازار را نادیده می‌‏گیرد. دوم، تمرکز عمدۀ کتاب بر تجربۀ ایالات متحد در قرن بیستم، بدون توجه کافی به شرایط زمینه‏‌ای و نهادی سایر کشورها، از جامعیت تحلیل می‏کاهد. سوم، استدلال‌‏های تاریخی مازوکاتو مبنی‏بر نقش کارآفرینانۀ دولت در تأمین مالی تحقیقات لزوماً به‏‌معنای مأموریت‌‏محوربودن یا کارآفرینانه‌‏بودن دولت نیست، بلکه می‌‏تواند نتیجۀ شرایط تاریخی خاص باشد. این مقاله پیش‏نهاد می‌‏دهد که برای رفع این کاستی‏‌ها نظریۀ دولت کارآفرین نیازمند تعریف دقیق‌‏تر مفهومی، تقویت سازوکارهای شفافیت و پاسخ‏گویی، و توجه ویژه به عدالت اجتماعی در سیاست‏گذاری است.

پژوهشی تاریخ

بازاندیشی در روش‏شناسی مطالعات تاریخی نقدی بر کتاب تمثیل و سیاست در تاریخ نخستین اسلام: خلفای راشدین

صفحه 27-52

https://doi.org/10.30465/crtls.2025.51445.2919

مهدیه پاکروان، فاطمه بختیاری

چکیده این مقاله با تمرکز بر کتاب روایت و سیاست، اثر طیب الحبری، روش‌‏شناسی او در مطالعات تاریخ نخستین اسلام را به‏‌صورت انتقادی بررسی می‏‌کند. پژوهش نشان می‏‌دهد که الحبری، با تأکید بر نقش تمثیل‏‌ها و روایت‏‌های حماسی در تاریخ‏ن‌گاری خلفای راشدین، تاریخ را به‌‏مثابۀ برساخت‌ه‏ای روایی تحلیل کرده و آن را در چهارچوب گفتمان‏‌های سیاسی و مذهبی خلافت عباسی تفسیر می‏‌کند. بااین‏‌حال، عدم شفافیت در مرزبندی روشی اثر او را درمعرض چالش‏‌های رویکردهای تجدیدنظرطلبانه قرار داده است. روش مقاله مبتنی‏‌بر تحلیل انتقادی متن و بررسی مقایسه‏‌ای گزارش‏‌های تاریخی است تا نحوۀ شکل‏‌گیری روایت‏‌های اولیه و نقش تحولات بعدی در بازنمایی تاریخ روشن شود. نتایج پژوهش نشان می‏‌دهد که الحبری، باوجود نقد شک‏‌گرایان افراطی، خود گرفتار ساده‌‏سازی تاریخ در قالب ساختارهای روایی شده است. وی علی‏‌رغم اتخاذ رویکردی انتقادی دربرابر تاریخ‏‌نگاری نخستین اسلام در تفکیک گزارش‌‏های تاریخی و چهارچوب‏‌های روایی دچار ابهام بوده و گاه با تأکید بیش‌‏ازحد بر روایت‏‌سازی از پیچیدگی‏‌های تاریخی و امکان انسجام‏‌بخشی مورخان به نقل‏‌های تاریخی غفلت کرده است. این مقاله ضمن آسیب‌‏شناسی روش الحبری بر تحول روایت‏‌های تاریخی تأکید می‏‌کند تا از تقلیل تاریخ به تمثیل جلوگیری شود.

پژوهشی علوم اجتماعی

واکاوی الاهیات پسامتافیزیکی جان کاپوتو؛ خدا، زندگی، عشق

صفحه 53-79

https://doi.org/10.30465/crtls.2025.52867.2960

علی فتوتیان، محمدجواد خضرایی

چکیده این مقاله به بررسی آثار یکی از مهم‌‏ترین متفکران پست‏‌مدرن در حوزۀ الاهیات، یعنی جان کاپوتو، می‏‌پردازد. کاپوتو نقد خود به الاهیات متافیزیکی را ابتدا با تأثیرپذیرفتن از پرسش بنیادین هایدگر درباب متافیزیک آغاز می‏‌کند. سپس وی با الهام از مفهوم واسازی دریدا و با تأکید بر مفهوم متافیزیک حضور مسیر فرارَوی از نگاه‌‏های متافیزیکی را در به‌‏تعویق‌‏انداختن هر امر حاضر دنبال می‌‏کند. طرح نهایی کاپوتو با تأسیس یک دین پسامتافیزیکی که در آن حضور بی‏‌واسطه در محضر امر دینی اهمیت می‏‌یابد پایه‌‏ریزی می‏‌شود. باوجوداین و علی‏رغم مسئلۀ الاهیاتی بسیار مهمی که کاپوتو مطرح می‏‌کند، هنوز ردپای نگاه‌‏های انسان‏‌محورانه و ابهام در تعالی خدا در اندیشه‌‏های وی وجود دارد. درنهایت، اتخاذ رویکرد انتقادی به آثار کاپوتو بیش از هرچیز در نسبت با وضعیت پست‏مدرنیسم معنا می‏‌یابد که دو مؤلفۀ تعالی الاهیاتی و سایۀ انسان‌‏محوری هنوز در آثار وی مشهود است. در این مقاله سعی شده است تا عمدۀ آثار کاپوتو موردمداقه قرار گیرد.

پژوهشی علوم اجتماعی

چالش‏های نظریه‏پردازی طبقات؛ تحلیل و نقد کتاب مطالعاتی دربارۀ طبقات اجتماعی از ژرژ گورویچ

صفحه 81-113

https://doi.org/10.30465/crtls.2025.51236.2914

علیرضا مرادی

چکیده این مطالعه به نقد و بررسی کتاب مطالعاتی دربارۀ طبقات اجتماعی (ژرژ گورویچ) می‏‌پردازد و می‏خواهد کارآمدی نظریه‌‏های مطرح‏‌شده در آن را در تحلیل طبقات اجتماعی معاصر ارزیابی کند. مسئلۀ اصلی این است که چگونه این کتاب مفهوم طبقۀ اجتماعی را در چشم‌‏اندازهای مختلف موردسنجش قرار می‌‏دهد و چه تمایزاتی بین نظریات مارکسیستی، غیرمارکسیستی، و دیدگاه گورویچ در مواجهه با بحث طبقات وجود دارد. برای این منظور، مقاله با روشی تحلیلی ـ انتقادی محتوای هر سه بخش اصلی کتاب را بررسی کرده است. یافته‌‏ها نشان می‌‏دهند که کتاب با ارائۀ مفاهیمی مانند «فراکارکردی‏بودن»، «ناهم‏گرایی»، و «مقاومت دربرابر جامعۀ کل» تلاش می‏‌کند تا طبقات را به‌‏عنوان پدیده‏‌ای پیچیده و چندلایه معرفی کند که در تعامل با ساختارهای اجتماعی گسترده‏تر شکل می‏‌گیرند. بااین‏حال، نقدهای واردشده به کتاب شامل عدم ارائۀ تعریف عملیاتی روشن، کلی‏‌گرایی افراطی، کم‏‌توجهی به نقش زنان و گروه‏‌های بینابینی، و ناروشن‌‏بودن جایگاه دولت و جنبش‏‌های اجتماعی است. هم‏چنین، کتاب از تأثیر روندهای جهانی‏‌شدن بر طبقات اجتماعی غافل مانده است. درنهایت، این مطالعه نشان می‏‌دهد که باوجود کاستی‏‌ها چهارچوب نظری گورویچ تا حد زیادی می‌‏تواند به‌‏عنوان پایه‌‏ای برای تحلیل نابرابری‌‏های اجتماعی معاصر مورداستفاده قرار گیرد.

پژوهشی علوم سیاسی

هزینه‏‌های سیاست خارجی و جابه‌‏جایی قدرت‏‌های بزرگ (بررسی انتقادی تئوری چرخۀ قدرت پل کندی)

صفحه 115-144

https://doi.org/10.30465/crtls.2025.50896.2902

عبداله قنبرلو

چکیده قدرت‏‌های بزرگ دراِزای هزینه‌‏های سیاست خارجی خویش انتظار فواید یا دستاوردهایی دارند، اما نتایج حاصله ممکن است تفاوت بسیاری با انتظارات اولیه داشته باشد. سؤال اصلی مقاله این است که سیر فزایندۀ هزینه‏‌های سیاست خارجی چه تأثیری بر بقای جایگاه قدرت بزرگ می‏‌گذارند. پاسخ اولیه این است که اگرچه غلبۀ هزینه‏‌ها بر منافع سیاست خارجی موجب تسهیل افول جایگاه و جابه‏‌جایی قدرت‏‌های بزرگ می‌‏شود، اما سازوکار تأثیر هزینه‌‏ها بر قدرت ملی بسیار پیچیده است. تمرکز پژوهشی این مقاله بر تئوری چرخۀ قدرت پل کندی در کتاب ظهور و سقوط قدرت‏‌های بزرگ است. این تئوری ضمن این‏‌که چهارچوب تحلیلی مهمی برای موضوع جابه‏‌جایی قدرت‏‌های بزرگ معرفی کرده، کاستی‏‌های خاصی خصوصاً از حیث نادیده‏گرفتن عناصر قدرت نرم دارد و به همین دلیل، پیش‏بینی کندی دربارۀ آیندۀ قدرت آمریکا ناقص بوده است. مقاله، ضمن اشاره به نقدهای اساسی بر تئوری کندی، می‏‌کوشد با چهارچوب تحلیلی جامع‌‏تری به موضوع فرازوفرود قدرت‏‌های بزرگ در عصر حاضر بپردازد. کلیدواژه‏‌ها: تحلیل سیاست خارجی، افول‏‌گرایی، پل کندی، افول قدرت آمریکا، هزینه‏‌های سیاست خارجی، بیش‌‏تعهدی، چرخۀ قدرت.

پژوهشی علوم اجتماعی

تشکیل بازار؛ نقد و بررسی ایدۀ خودبنیادی بازار در رسالۀ احساسات اخلاقیآدام اسمیت براساس جامعه‏‌شناسی تاریخی ـ تطبیقی

صفحه 145-171

https://doi.org/10.30465/crtls.2025.53015.2963

حسین کچوئیان، معصومه ندیری

چکیده طبق مبانی علم اقتصاد، بازار سازوکاری خودبنیاد دارد و هر نیرویی بیرون از این نظم مخل تشکیل و بازی بازار است. این حکم ریشه در طرح آدام اسمیت از مکانیزم کنش انسان در رسالۀ احساسات اخلاقی دارد. این ایده به دانش اقتصاد فرصت داد داعیۀ علمی بودن (محاسبه‏‌گری، پیش‏بینی‏‌پذیری، و عاری‌‏بودن احکام خود از امور نامحاسباتی) را داشته باشد. اما ازسوی‏‌دیگر عامل انسان‏‌زدایی از صحنۀ کنش اقتصادی شد و آن را به یک ماشین از پیش ‌برنامه‏‌ریزی‏‌شده فروکاست. در این طرح، محاسبه امری غیرانسانی فرض می‏‌شود. منتقدان درونی و بیرونی دانش اقتصاد گرچه مباحث متعددی را دربارۀ ایدۀ بازار مطرح کرده‌‏اند، اما چون نتوانسته‏‌اند نشان دهند تصمیم و اراده، یا همان امر نامحاسباتی، چگونه در بنیاد محاسبه و کنش اقتصادی انسان وجود دارد، انتقادات آن‏‌ها درنهایت نتوانسته است نشان دهد که بازار چرا و چگونه در تشکیل خود به سیاست نیاز دارد. در بهترین حالت تنها موفق شده‌‏اند نشان دهند دولت عاری از سیاست باید طبق قوانین درون‏‌زاد بازار از آن مراقبت کند و به این ترتیب، مسئلۀ دوگانگی انسان اقتصادی با انسان اجتماعی صاحب اراده هم‏چنان باقی مانده است. پژوهش حاضر با روش جامعه‏‌شناسی تاریخی ـ تطبیقی اقتصاد مکس وبر، نقش سیاست را در تاریخ تشکیل بازار آزاد نشان داده است.

پژوهشی فقه و حقوق

نقد ساختاری و محتوایی فصل «اهداف علم فقه»از کتاب فلسفۀ علم فقه

صفحه 173-195

https://doi.org/10.30465/crtls.2025.49888.2864

مهدی حمیدی

چکیده کتاب فلسفۀ علم فقه، اثر دکتر سعید ضیائی‏‌فر، از معدود منابع منسجم در زمینۀ فلسفۀ فقه و منبعی قابل‏‌توجه برای دروس مربوط به این حوزه در رشته‌‏های فقه و حقوق است. این کتاب درکنار مزایای متعدد اشکالاتی دارد که رفع آن‏‌ها می‏‌تواند بهرۀ بیش‏تری به خوانندگان برساند. فصل چهارم کتاب با عنوان «اهداف علم فقه» ازجمله بخش‏‌هایی است که نیاز به بازبینی ساختاری و محتوایی دارد. در پژوهش حاضر، که به‌روش توصیفی ـ تحلیلی نگاشته شده، مطالب فصل یادشده علاوه‌‏بر نقد ساختاری عمدتاً از پایگاه علم اصول فقه به‌‏نقد گذاشته شده است. «ترتیب طرح مباحث» و «انتخاب عناوین اصلی و فرعی» دو نقد ساختاری به مطالب این فصل است و خلط میان «شریعت و احکام فقهی» با «علم فقه استدلالی» ازیک‏سو و میان «اهداف و مقاصد شارع» با «علت و مناط احکام» ازسوی‏‌دیگر «خلل در تعریف و کارکرد قیاس»، «عقلی به‏‌شمارآوردن کشف علت در قیاس منصوص العلة»، «عدم تبیین معیار برخی مسائل»، و «ذکرنکردن مثال در برخی موارد لازم» ازجمله نقدهای محتوایی به فصل یادشده است.