فهرست مقالات
چکیده نقدی بر کتاب دولت کارآفرین بهمن خداپناه؛ 1 بازاندیشی در روششناسی مطالعات تاریخی، نقدی بر کتاب تمثیل و سیاست در تاریخ نخستین اسلام: خلفای راشدین مهدیه پاکروان و فاطمه بختیاری؛ 27 واکاوی الاهیات پسامتافیزیکی جان کاپوتو؛ خدا، زندگی، عشق علی فتوتیان و محمدجواد خضرایی؛ 53 چالشهای نظریهپردازی طبقات؛ تحلیل و نقد کتاب مطالعاتی دربارۀ طبقات اجتماعی از ژرژ گورویچ علیرضا مرادی؛ 81 هزینههای سیاست خارجی و جابهجایی قدرتهای بزرگ (بررسی انتقادی تئوری چرخۀ قدرت پل کندی) عبداله قنبرلو؛ 115 تشکیل بازار؛ نقد و بررسی ایدۀ خودبنیادی بازار در رسالۀ احساسات اخلاقی آدام اسمیت براساس جامعهشناسی تاریخی ـ تطبیقی حسین کچوئیان و معصومه ندیری؛ 145 نقد ساختاری و محتوایی فصل «اهداف علم فقه» از کتاب فلسفۀ علم فقه مهدی حمیدی؛ 173
نقدی بر کتاب دولت کارآفرین
صفحه 1-25
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.50313.2881
بهمن خداپناه
چکیده یافتههای پژوهش نشان میدهند که مازوکاتو استدلال قدرتمندی در دفاع از نقش فعال دولت در ترویج نوآوری ارائه میدهد و تأکید دارد که سیاستهای صنعتی هدفمند و نه صرفاً نیروهای بازار، عامل کلیدی در تقویت نوآوریهای تحولآفرین هستند. بااینحال، این نظریه با انتقادات مهمی مواجه است. نخست، چهارچوب نظری کتابْ محدودیتهای منابع کمیاب و نقش محوری مصرفکنندگان در اقتصاد بازار را نادیده میگیرد. دوم، تمرکز عمدۀ کتاب بر تجربۀ ایالات متحد در قرن بیستم، بدون توجه کافی به شرایط زمینهای و نهادی سایر کشورها، از جامعیت تحلیل میکاهد. سوم، استدلالهای تاریخی مازوکاتو مبنیبر نقش کارآفرینانۀ دولت در تأمین مالی تحقیقات لزوماً بهمعنای مأموریتمحوربودن یا کارآفرینانهبودن دولت نیست، بلکه میتواند نتیجۀ شرایط تاریخی خاص باشد. این مقاله پیشنهاد میدهد که برای رفع این کاستیها نظریۀ دولت کارآفرین نیازمند تعریف دقیقتر مفهومی، تقویت سازوکارهای شفافیت و پاسخگویی، و توجه ویژه به عدالت اجتماعی در سیاستگذاری است.
بازاندیشی در روششناسی مطالعات تاریخی نقدی بر کتاب تمثیل و سیاست در تاریخ نخستین اسلام: خلفای راشدین
صفحه 27-52
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.51445.2919
مهدیه پاکروان، فاطمه بختیاری
چکیده این مقاله با تمرکز بر کتاب روایت و سیاست، اثر طیب الحبری، روششناسی او در مطالعات تاریخ نخستین اسلام را بهصورت انتقادی بررسی میکند. پژوهش نشان میدهد که الحبری، با تأکید بر نقش تمثیلها و روایتهای حماسی در تاریخنگاری خلفای راشدین، تاریخ را بهمثابۀ برساختهای روایی تحلیل کرده و آن را در چهارچوب گفتمانهای سیاسی و مذهبی خلافت عباسی تفسیر میکند. بااینحال، عدم شفافیت در مرزبندی روشی اثر او را درمعرض چالشهای رویکردهای تجدیدنظرطلبانه قرار داده است. روش مقاله مبتنیبر تحلیل انتقادی متن و بررسی مقایسهای گزارشهای تاریخی است تا نحوۀ شکلگیری روایتهای اولیه و نقش تحولات بعدی در بازنمایی تاریخ روشن شود. نتایج پژوهش نشان میدهد که الحبری، باوجود نقد شکگرایان افراطی، خود گرفتار سادهسازی تاریخ در قالب ساختارهای روایی شده است. وی علیرغم اتخاذ رویکردی انتقادی دربرابر تاریخنگاری نخستین اسلام در تفکیک گزارشهای تاریخی و چهارچوبهای روایی دچار ابهام بوده و گاه با تأکید بیشازحد بر روایتسازی از پیچیدگیهای تاریخی و امکان انسجامبخشی مورخان به نقلهای تاریخی غفلت کرده است. این مقاله ضمن آسیبشناسی روش الحبری بر تحول روایتهای تاریخی تأکید میکند تا از تقلیل تاریخ به تمثیل جلوگیری شود.
واکاوی الاهیات پسامتافیزیکی جان کاپوتو؛ خدا، زندگی، عشق
صفحه 53-79
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.52867.2960
علی فتوتیان، محمدجواد خضرایی
چکیده این مقاله به بررسی آثار یکی از مهمترین متفکران پستمدرن در حوزۀ الاهیات، یعنی جان کاپوتو، میپردازد. کاپوتو نقد خود به الاهیات متافیزیکی را ابتدا با تأثیرپذیرفتن از پرسش بنیادین هایدگر درباب متافیزیک آغاز میکند. سپس وی با الهام از مفهوم واسازی دریدا و با تأکید بر مفهوم متافیزیک حضور مسیر فرارَوی از نگاههای متافیزیکی را در بهتعویقانداختن هر امر حاضر دنبال میکند. طرح نهایی کاپوتو با تأسیس یک دین پسامتافیزیکی که در آن حضور بیواسطه در محضر امر دینی اهمیت مییابد پایهریزی میشود. باوجوداین و علیرغم مسئلۀ الاهیاتی بسیار مهمی که کاپوتو مطرح میکند، هنوز ردپای نگاههای انسانمحورانه و ابهام در تعالی خدا در اندیشههای وی وجود دارد. درنهایت، اتخاذ رویکرد انتقادی به آثار کاپوتو بیش از هرچیز در نسبت با وضعیت پستمدرنیسم معنا مییابد که دو مؤلفۀ تعالی الاهیاتی و سایۀ انسانمحوری هنوز در آثار وی مشهود است. در این مقاله سعی شده است تا عمدۀ آثار کاپوتو موردمداقه قرار گیرد.
چالشهای نظریهپردازی طبقات؛ تحلیل و نقد کتاب مطالعاتی دربارۀ طبقات اجتماعی از ژرژ گورویچ
صفحه 81-113
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.51236.2914
علیرضا مرادی
چکیده این مطالعه به نقد و بررسی کتاب مطالعاتی دربارۀ طبقات اجتماعی (ژرژ گورویچ) میپردازد و میخواهد کارآمدی نظریههای مطرحشده در آن را در تحلیل طبقات اجتماعی معاصر ارزیابی کند. مسئلۀ اصلی این است که چگونه این کتاب مفهوم طبقۀ اجتماعی را در چشماندازهای مختلف موردسنجش قرار میدهد و چه تمایزاتی بین نظریات مارکسیستی، غیرمارکسیستی، و دیدگاه گورویچ در مواجهه با بحث طبقات وجود دارد. برای این منظور، مقاله با روشی تحلیلی ـ انتقادی محتوای هر سه بخش اصلی کتاب را بررسی کرده است. یافتهها نشان میدهند که کتاب با ارائۀ مفاهیمی مانند «فراکارکردیبودن»، «ناهمگرایی»، و «مقاومت دربرابر جامعۀ کل» تلاش میکند تا طبقات را بهعنوان پدیدهای پیچیده و چندلایه معرفی کند که در تعامل با ساختارهای اجتماعی گستردهتر شکل میگیرند. بااینحال، نقدهای واردشده به کتاب شامل عدم ارائۀ تعریف عملیاتی روشن، کلیگرایی افراطی، کمتوجهی به نقش زنان و گروههای بینابینی، و ناروشنبودن جایگاه دولت و جنبشهای اجتماعی است. همچنین، کتاب از تأثیر روندهای جهانیشدن بر طبقات اجتماعی غافل مانده است. درنهایت، این مطالعه نشان میدهد که باوجود کاستیها چهارچوب نظری گورویچ تا حد زیادی میتواند بهعنوان پایهای برای تحلیل نابرابریهای اجتماعی معاصر مورداستفاده قرار گیرد.
هزینههای سیاست خارجی و جابهجایی قدرتهای بزرگ (بررسی انتقادی تئوری چرخۀ قدرت پل کندی)
صفحه 115-144
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.50896.2902
عبداله قنبرلو
چکیده قدرتهای بزرگ دراِزای هزینههای سیاست خارجی خویش انتظار فواید یا دستاوردهایی دارند، اما نتایج حاصله ممکن است تفاوت بسیاری با انتظارات اولیه داشته باشد. سؤال اصلی مقاله این است که سیر فزایندۀ هزینههای سیاست خارجی چه تأثیری بر بقای جایگاه قدرت بزرگ میگذارند. پاسخ اولیه این است که اگرچه غلبۀ هزینهها بر منافع سیاست خارجی موجب تسهیل افول جایگاه و جابهجایی قدرتهای بزرگ میشود، اما سازوکار تأثیر هزینهها بر قدرت ملی بسیار پیچیده است. تمرکز پژوهشی این مقاله بر تئوری چرخۀ قدرت پل کندی در کتاب ظهور و سقوط قدرتهای بزرگ است. این تئوری ضمن اینکه چهارچوب تحلیلی مهمی برای موضوع جابهجایی قدرتهای بزرگ معرفی کرده، کاستیهای خاصی خصوصاً از حیث نادیدهگرفتن عناصر قدرت نرم دارد و به همین دلیل، پیشبینی کندی دربارۀ آیندۀ قدرت آمریکا ناقص بوده است. مقاله، ضمن اشاره به نقدهای اساسی بر تئوری کندی، میکوشد با چهارچوب تحلیلی جامعتری به موضوع فرازوفرود قدرتهای بزرگ در عصر حاضر بپردازد. کلیدواژهها: تحلیل سیاست خارجی، افولگرایی، پل کندی، افول قدرت آمریکا، هزینههای سیاست خارجی، بیشتعهدی، چرخۀ قدرت.
تشکیل بازار؛ نقد و بررسی ایدۀ خودبنیادی بازار در رسالۀ احساسات اخلاقیآدام اسمیت براساس جامعهشناسی تاریخی ـ تطبیقی
صفحه 145-171
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.53015.2963
حسین کچوئیان، معصومه ندیری
چکیده طبق مبانی علم اقتصاد، بازار سازوکاری خودبنیاد دارد و هر نیرویی بیرون از این نظم مخل تشکیل و بازی بازار است. این حکم ریشه در طرح آدام اسمیت از مکانیزم کنش انسان در رسالۀ احساسات اخلاقی دارد. این ایده به دانش اقتصاد فرصت داد داعیۀ علمی بودن (محاسبهگری، پیشبینیپذیری، و عاریبودن احکام خود از امور نامحاسباتی) را داشته باشد. اما ازسویدیگر عامل انسانزدایی از صحنۀ کنش اقتصادی شد و آن را به یک ماشین از پیش برنامهریزیشده فروکاست. در این طرح، محاسبه امری غیرانسانی فرض میشود. منتقدان درونی و بیرونی دانش اقتصاد گرچه مباحث متعددی را دربارۀ ایدۀ بازار مطرح کردهاند، اما چون نتوانستهاند نشان دهند تصمیم و اراده، یا همان امر نامحاسباتی، چگونه در بنیاد محاسبه و کنش اقتصادی انسان وجود دارد، انتقادات آنها درنهایت نتوانسته است نشان دهد که بازار چرا و چگونه در تشکیل خود به سیاست نیاز دارد. در بهترین حالت تنها موفق شدهاند نشان دهند دولت عاری از سیاست باید طبق قوانین درونزاد بازار از آن مراقبت کند و به این ترتیب، مسئلۀ دوگانگی انسان اقتصادی با انسان اجتماعی صاحب اراده همچنان باقی مانده است. پژوهش حاضر با روش جامعهشناسی تاریخی ـ تطبیقی اقتصاد مکس وبر، نقش سیاست را در تاریخ تشکیل بازار آزاد نشان داده است.
نقد ساختاری و محتوایی فصل «اهداف علم فقه»از کتاب فلسفۀ علم فقه
صفحه 173-195
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.49888.2864
مهدی حمیدی
چکیده کتاب فلسفۀ علم فقه، اثر دکتر سعید ضیائیفر، از معدود منابع منسجم در زمینۀ فلسفۀ فقه و منبعی قابلتوجه برای دروس مربوط به این حوزه در رشتههای فقه و حقوق است. این کتاب درکنار مزایای متعدد اشکالاتی دارد که رفع آنها میتواند بهرۀ بیشتری به خوانندگان برساند. فصل چهارم کتاب با عنوان «اهداف علم فقه» ازجمله بخشهایی است که نیاز به بازبینی ساختاری و محتوایی دارد. در پژوهش حاضر، که بهروش توصیفی ـ تحلیلی نگاشته شده، مطالب فصل یادشده علاوهبر نقد ساختاری عمدتاً از پایگاه علم اصول فقه بهنقد گذاشته شده است. «ترتیب طرح مباحث» و «انتخاب عناوین اصلی و فرعی» دو نقد ساختاری به مطالب این فصل است و خلط میان «شریعت و احکام فقهی» با «علم فقه استدلالی» ازیکسو و میان «اهداف و مقاصد شارع» با «علت و مناط احکام» ازسویدیگر «خلل در تعریف و کارکرد قیاس»، «عقلی بهشمارآوردن کشف علت در قیاس منصوص العلة»، «عدم تبیین معیار برخی مسائل»، و «ذکرنکردن مثال در برخی موارد لازم» ازجمله نقدهای محتوایی به فصل یادشده است.
