ارزیابی انتقادی کتاب سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی( 1357- 1300) «محدودیتهای یک روایت مسلط»
مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 01 شهریور 1405
https://doi.org/10.30465/crtls.2026.53944.2995
محمد جعفر جوادی ارجمند، مریم بردبار مژدهی
چکیده دوران پهلوی، از مقاطع محوری تاریخ معاصر ایران است که سیاست خارجی آن در تعامل با تحولات داخلی، نقش نخبگان و محدودیتهای نظام بینالملل شکل گرفته است. کتاب «سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی(۱۳۰۰–۱۳۵۷)» اثر عبدالرضا هوشنگ مهدوی، روایتی منسجم از تحولات دیپلماتیک این دوره ارائه میدهد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی انتقادی این کتاب از منظر نظری، روششناختی و محتوایی انجام شده است. پرسش اصلی آن است که آیا این اثر میتواند تحلیلی همهجانبه از سیاست خارجی پهلوی ارائه دهد؟ فرضیه حاکی است که تمرکز غالب بر شاه و نخبگان، غفلت از نقش نهادهای داخلی، نیروهای اجتماعی و زمینههای اقتصادی-فرهنگی، و فقدان چارچوب نظری صریح، موجب شده تحلیل کتاب عمدتاً در سطحی توصیفی باقی بماند و ظرفیت تبیین علّی و چندسطحی آن محدود گردد. چارچوب نظری، مبتنی بر رویکرد تحلیل چندسطحی و مدل چندشاخهای مورن و پاکن است که سطوح فردی، نهادی، اجتماعی و ساختاری نظام بینالملل را همزمان تحلیل میکند. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد انتقادی بوده و دادهها از مطالعۀ کتاب مهدوی، اسناد آرشیوی، خاطرات سیاسیون، مطبوعات و پژوهشهای معتبر گردآوری شدهاند. نتایج نشان میدهد بازخوانی انتقادی این اثر، امکان ارائۀ تحلیلی دقیقتر و جامعتر از سیاست خارجی ایران در دورۀ پهلوی را فراهم میسازد.
نقد و بررسی کتاب احیای علوم سیاسی؛ گفتاری در پیشه سیاستگری
مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 17 مهر 1405
https://doi.org/10.30465/crtls.2026.40225.2527
عبدالرحمن حسنی فر
چکیده در این مقاله، محتوای کتاب احیای علوم سیاسی؛گفتاری در پیشه سیاستگری، اثر حسین بشیریه مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته است؛حسین بشیریه، پژوهشگر، مدرس و مترجم آثار متنوع دانش سیاست، به عنوان یکی از سرآمدان و افراد برجسته علم سیاست در چند دهه اخیر در جامعه ایرانی، در این کتاب، به روش و رویکرد دانش سیاست انتقادهای جدی میکند؛ نقد به روش «اثباتگرایی»، لزوم فرا رفتن از «توصیف» و «تبیین» موجود و احیای آن با روش «سیاستگری» -که مبتنی بر تجویز و رهنمود بر اساس حکمت است- محتوای اصلی کتاب احیا است. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی علاوه بر بازخوانی توصیفی و انتقادی دیدگاه مؤلف و نویسنده، درباره نواقص و اشکالات علم سیاست که مورد توجه حسین بشیریه بوده، به نحوهی مسئلهمندی وی پرداخته میشود.یافتههای نگارنده در بررسی وضعیت دانش سیاست، حکایت از آن دارد که موانع تاثیرگذاری مثبت آن، گستردهتر از دیدگاه بشیریه در کتاب احیا است که صرفا به محتوای دانش سیاست پرداخته است.
عبور از تبیین؛ نقد و ارزیابی نظریۀ «ضدتبیین» در کتاب ناگهان انقلاب
دوره 26، شماره 1، بهار 1405، صفحه 93-119
https://doi.org/10.30465/crtls.2026.52545.2947
مجید استوار، آرمان سلطانی
چکیده انقلاب اسلامی ایران، با وجود تبیینهای متنوع ساختاری، فرهنگی و اقتصادی، برای بسیاری از ناظران رویدادی ناگهانی و پیشبینیناپذیر بود. کتاب «ناگهان انقلاب» اثر «چارلز کورزمن» با طرح نظریه «ضدتبیین» و مفهوم «آوازه امکانپذیری» میکوشد این پارادوکس را از رهگذر تمرکز بر ادراکات ذهنی کنشگران و فروپاشی انتظارات تثبیتشده توضیح دهد. پرسش اصلی پژوهش حاضر آن است که آیا نظریه ضدتبیین قادر است چارچوبی منسجم برای فهم انقلاب اسلامی ایران فراهم آورد؟ یافتهها نشان میدهد که اگرچه نظریه ضدتبیین با برجستهسازی عاملیت انسانی، عدم قطعیت تاریخی و نقش برآوردهای ذهنی از موفقیت جنبش، خلأ مهمی را در تبیینهای جبرگرایانه آشکار میسازد، اما در مقام یک چارچوب مستقل تبیینی با چالشهایی جدی روبهروست. فروکاست انقلاب به «باور به امکانپذیری»، ناتوانی در توضیح خاستگاه این باور در کنشگران اولیه، غفلت از ساختارهای کلان، سرمایه نمادین نهاد روحانیت و نقش روشنفکران و اتکای روششناختی بر مصاحبههای پسینی از مهمترین محدودیتهای این رویکرد است. در مجموع، ضدتبیین بیش از آنکه جایگزینی برای تبیینهای کلاسیک باشد، میتواند بهعنوان مکملی تحلیلی، افق فهم پویاییهای ذهنی و لحظات گسست در فرایندهای انقلابی را گسترش دهد. روش پژوهش کیفی و با رویکرد توصیفی- تحلیلی است که در آن از نقد درونی و بیرونی به طور همزمان استفاده شده است.
سعدی و سیاست: ارزیابی پژوهشهای ایرانی معاصر از اندیشه سیاسی سعدی
دوره 25، شماره 4، زمستان 1404، صفحه 81-112
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.49059.2845
عزیزالله آریافر
چکیده این مقاله به ارزیابی انتقادی پژوهشهای ایرانی معاصر دربارهی اندیشهی سیاسی سعدی میپردازد و چهار اثر شاخص از همایون کاتوزیان، عباس میلانی و مریم میرزاده، روحالله اسلامی و سیدجواد طباطبایی را در کانون تحلیل قرار میدهد. پرسش اصلی مقاله این است که سعدی در این خوانشها چگونه بهمثابهی یک اندیشهورز سیاسی بازنمایی شده و نسبت آن با سیاست چگونه تفسیر شده است . مقاله با بهرهگیری از هرمنوتیک فلسفی پل ریکور و با تأکید بر پیوند دیالکتیکی میان توضیح و فهم، نشان میدهد که هرچند سعدی فاقد یک سامانهی نظری منسجم در سیاست است، اما آثار او واجد نوعی عقلانیت سیاسی عملی، مردممحور و واقعگرایانه اند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که سیاست در اندیشهی سعدی بیش از آنکه نظریهپردازانه باشد، بر تجربهی زیسته، اخلاق انتقادی، اندرزنامهنویسی زمینهمند و مقاومت در برابر بیداد استوار است. این ویژگیها، سعدی را به یکی از منابع مهم بازاندیشی سیاست بومی در ایران بدل میسازد.
هزینههای سیاست خارجی و جابجایی قدرتهای بزرگ (بررسی انتقادی تئوری چرخه قدرت پل کندی)
دوره 25، شماره 3، پاییز 1404، صفحه 115-145
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.50896.2902
عبداله قنبرلو
چکیده قدرتهای بزرگ در ازای هزینههای سیاست خارجی خویش انتظار فواید یا دستاوردهایی دارند. اما نتایج حاصله ممکن است تفاوت بسیاری با انتظارات اولیه داشته باشد. سؤال اصلی مقاله این است که سیر فزاینده هزینههای سیاست خارجی چه تأثیری بر بقای جایگاه قدرت بزرگ میگذارند. پاسخ اولیه این است که اگرچه غلبه هزینهها بر منافع سیاست خارجی موجب تسهیل افول جایگاه و جابجایی قدرتهای بزرگ میشود، اما سازوکار تأثیر هزینهها بر قدرت ملی بسیار پیچیده است. تمرکز پژوهشی این مقاله بر تئوری چرخه قدرت پل کندی در کتاب ظهور و سقوط قدرتهای بزرگ است. این تئوری ضمن اینکه چارچوب تحلیلی مهمی برای موضوع جابجایی قدرتهای بزرگ معرفی کرده، کاستیها خاصی خصوصاً از حیث نادیده گرفتن عناصر قدرت نرم دارد و به همین دلیل، پیشبینی کندی درباره آینده قدرت آمریکا ناقص بوده است. مقاله ضمن اشاره نقدهای اساسی بر تئوری کندی، میکوشد با چارچوب تحلیلی جامعتری به موضوع فراز و فرود قدرتهای بزرگ در عصر حاضر بپردازد.
طرح مفهوم «مدرنیتۀ بحرانزده» برپایۀ نقد و تفسیر کتاب مدرنیتۀ بازاندیشانه: سیاست، سنت، و زیباییشناسیدر نظم اجتماعی مدرن
دوره 25، شماره 2، تابستان 1404، صفحه 87-112
https://doi.org/10.30465/crtls.2025.50481.2892
سلمان صادقی زاده، مختار نوری
چکیده «مدرنیتۀ بازاندیشانه» مفهومی نوپدید است که دلالتهای نظری مهمی بههمراه دارد. این مفهوم نخستین بار در اثری با عنوان مدرنیتۀ بازاندیشانه: سیاست، سنت، و زیباییشناسی در نظم اجتماعی مدرن بهقلم آنتونی گیدنز، اولریش بک، و اسکات لش مطرح شد. مقالۀ حاضر میکوشد تا از خلال نقد و تفسیر ایدۀ کانونی این اثر سویههای پنهان مدرنیتۀ نوپدید را بررسی کند و نشان دهد چگونه ایدۀ ایجابی مدرنیتۀ بازاندیشانه میتواند ناظر بر پیدایش مفهومی سلبی و بحرانزده از مدرنیته باشد. این نوشتار در سه سطح توصیف، تحلیل، و نظرورزی سامان یافته است: نخست و در سطح توصیفی عناصر اصلی تشکیلدهندۀ «مدرنیتۀ بازاندیشانه» را معرفی میکنیم. دوم و در سطح تحلیلی میکوشیم تا بهتعبیر لئو اشتراوس نظری به «بینسطور» بیفکنیم و سویههای پنهان این ایده را آشکار سازیم. در اینجا نشان خواهیم داد که در مفهومپردازیهای صورتگرفته همواره دو سناریوی رقیب وجود دارد: سناریویی ایجابی و آرمانی و سناریویی سلبی و پادآرمانی. بهنظر میرسد سناریوی نخست رویۀ آشکار و سناریوی دوم رویۀ پنهان این ایده است. در انتها و درمقام نظرورزی به طرح ایدۀ «مدرنیتۀ بحرانزده» خواهیم پرداخت و نشان میدهیم که چگونه در سایۀ تقویت روزافزون مدرنیسم، شاهد تضعیف فزایندۀ مدرنیته هستیم.
بازخوانی کتاب نظام ملی اقتصاد سیاسی و دلالتهای آن برای صنعتیسازی ایران
دوره 24، شماره 3، پاییز 1403، صفحه 97-124
https://doi.org/10.30465/crtls.2024.45007.2724
حمیدرضا فرتوک زاده، روح الله جعفری
چکیده فردریش لیست، با طرح اقتصاد سیاسی ملی، نقش دولت در توسعۀ اقتصادی و صنعتی را با مفاهیمی چون بنیۀ تولیدی، ملت، جمعیت، و حمایت صورتبندی کرد. وی با تأکید بر حمایت از صنایع نوپای منتخب ضرورت رقابتپذیری صنعتی را در تجارت خارجی برای کشورهای جامانده گوشزد کرد. بهزعم وی، غفلت از بنیۀ تولیدی نقش یک کشور در تجارت خارجی را بهعنوان صادرکنندۀ مواد خام و واردکنندۀ کالاهای ساختهشده تثبیت میکند. هدف از بازخوانی کتاب نظام ملی اقتصاد سیاسیِ لیست این است که نقش دولت در فرایند صنعتیسازی را موردتأمل قرار دهد و بهتبع آن معمای صنعتیسازی در ایران را فهم کند. باتوجهبه این، معمای صنعت ایران از چشمانداز لیست نهتنها ناشی از غفلت از سویههای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی صنعتیسازی و تولید بوده، بلکه از نابسندگیها و کژتابیهای مفاهیم پایۀ صنعتیسازی، ازجمله حمایت، ناشی شده است. در بخش پایانی مقاله، دلالتهایی که بازخوانی کتاب لیست میتواند برای بازآفرینی مزیتهای ژئواکونومیک ایران داشته باشد، ذکر شده است.
ارزیابیِ روایتِ مهدی بازرگان از خلقیات ایرانیان، با نقد و تفسیرِ کتاب سازگاری ایرانی
دوره 24، شماره 2، تابستان 1403، صفحه 185-212
https://doi.org/10.30465/crtls.2024.45771.2745
جواد مویزچی، سید خدایار مرتضوی اصل، سید مصطفی تقوی مقدم
چکیده پرداختن انتقادی به موضوع «خلقیات ایرانیان» در قالب داستان، سفرنامه، و ... همواره ازجمله موضوعات پرمخاطب و پرمناقشه بوده است. در این میان، کتابِ سازگاری ایرانی، نوشتۀ مهدی بازرگان، بهجهت قرارگرفتن در حدواسطی از آثارِ دورۀ قاجار (نوعاً سفرنامه) با شمارِ قابلتوجهی از متون عموماً جامعهشناسانۀ سالهای اخیر از اهمیت ویژهای برخوردار است. رویکردِ نوآورانۀ کتاب و تأثیر آن بر خوانش انتقادی و خویشکاوی ایرانیان از نکات برجسته و پرسشبرانگیز کتاب بوده که در نسبت با متون مشابه در قبل و بعد آن و در سنجش با دورههای مختلفِ اندیشهورزی خودِ بازرگان حائز اهمیت است. سؤال محوری مقاله این است که آیا کتابِ سازگاری ایرانی (که به دشوارگی و بحثبرانگیزبودنِ خلقیات ایرانیان میپردازد) قابلیت طرح بهعنوان نظریهای نوآورانه و در پاسخ به یک بحرانِ واقعی ـ اجتماعی را دارد؟ برای یافتن پاسخ این سؤال از روشِ تفسیرِ مؤلفمحور (قصدگرا)ی «کوئنتین اسکینر» و چهارچوب نظری «توماس اسپریگنز» کمک گرفته خواهد شد تا هدفِ محوری تحقیق (یعنی فهمِ میزانِ آغازگری و جایگاه اندیشهورزی بازرگان در نسبت با سبکِ خلقیاتشناسی ایرانیان) هرچه بهتر آشکار شود. یافتهها و نتایج این تحقیق نشان میدهد که ایدۀ بازرگان در خُردهگیری از روحیه و خلقیات ایرانی باوجود تمام نقدهای وارد بر آن همچنان منشأ الهام یا درجهت کنش علمی دیگر نظریهپردازان بوده است.
نقد کتاب قدرت و سیاست فرهنگی در روابط بینالملل
دوره 24، شماره 2، تابستان 1403، صفحه 245-272
https://doi.org/10.30465/crtls.2022.37855.2338
سیده مطهره حسینی
چکیده کتاب قدرت و سیاست فرهنگی در روابط بینالملل با تدوینگری «جِی. پی. سینگ» در سال 1396 توسط انتشارات «علمی و فرهنگی» در 1000 نسخه و 352 صفحه بهچاپ رسیده است. بخش نخست این مقاله با عنوان «معرفی و توصیف اثر و ارزیابی شکلی کتاب قدرت و سیاست فرهنگی در روابط بینالملل» به بیان ویژگیهای فنی کتاب پرداخته، ویرایش ادبی کتاب را بررسی کرده، و سپس نکاتی دربارۀ رعایت اصول علمی ارجاعدهی درون متن و کتابنامۀ آن گفته است. بخش دوم با عنوان «تحلیل و ارزیابی محتوایی کتاب» موارد زیر را بررسی کرده است: ابعاد آموزشی، مسئلهمندی، و پاسخگویی به نیازهای علمی و کاربردی کشور، ارزیابی نظم منطقی و انسجام درونی بخشهای مختلف، میزان استحکام تحلیلها و تبیینهای ارائهشده، دقت در کاربرد اصطلاحات تخصصی و معادلسازی برای واژهها و اصطلاحات تخصصی و خارجی، میزان رعایت اصول و اخلاق علمی (استفاده از زبان علمی، ذکر منابع مورداستفاده، سوگیری غیرعلمی، هماهنگی/ سازواری اثر با ارزشهای اسلامی و ایرانی). درپایان، نتیجهای با عنوان «ارزیابی نهایی اثر» نوشته شده و جمعبندی نهایی از کتاب را ارائه کرده است. روش مطالعۀ مقاله، اسنادی با بهرهگیری از منابع کتابخانهای، اعماز فیزیکی و الکترونیک بوده است.
ناواقعگرایی در سیاست خارجیارزیابی کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران: از صفویه تا پایان پهلوی اول
دوره 24، شماره 1، بهار 1403، صفحه 117-140
https://doi.org/10.30465/crtls.2024.46423.2770
مجید بهستانی
چکیده این مقاله به بازبینی انتقادی کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران: از صفویه تا پایان پهلوی اول (879 تا 1320 ش) میپردازد. اهمیت انتخاب این اثر این بوده است که نویسندۀ اثر، روحالله رمضانی، آغازگر مطالعات نظری تاریخ سیاست خارجی ایران است. این رویکرد در آن دوره یعنی سالهای پس از جنگ جهانی دوم امری نوآورانه درمورد همۀ کشورهای جهانسومی بهحساب میآمد. ازسویدیگر، با برگردان آن به فارسی باوجود فاصلۀ پنجاهساله از زمان تألیف آن بهدلیل فقر منبع و نیز غنای اثر بهسرعت از سوی محافل فکری ـ دانشگاهی موردتوجه قرار گرفت، تاآنجاکه گویا به این اثر هیچ اشکالی وارد نیست. ایدۀ اصلی کتاب این است که باوجود تحولات سیاسی درطی پانصد سال، سنتگرایی ناواقعگرایانه بر سیاست خارجی ایران حکمفرما بوده است. ادعای اصلی این مقاله آن است که ضمن خوانش انتقادی آن، اشکالات محتوایی و ضعف نظری آن روشن شود. محافظهکاری جوهر نظریۀ اوست که همراه با عقلانیت سرد چهارچوبی میدهد که حتی حرکتهای استقلالطلبانه مطرود شناخته میشود.
رویکرد جامعهگرایانه به شهروندی محیطزیستگرا: نقدی بر کتاب شهروندی سبز: دموکراسی و عدالت سبز
دوره 24، شماره 1، بهار 1403، صفحه 141-166
https://doi.org/10.30465/crtls.2024.40392.2541
محمدعلی توانا، محمود علیپور
چکیده هدف اصلی نوشتار حاضر نقد و بررسی کتاب شهروندی: دموکراسی و عدالت سبز، نوشتۀ دیوید ای لوری و دیگران، است. کتاب شامل مقالاتی دربارۀ معضلات محیط زیست، سلامت بشر و محیط زیست، سبد مصرف خانوار و آلودگی محیط زیست، و عدالت سبز است. ایدۀ اصلی مجموعهمقالات کتاب این است: توسعۀ پایدار بدون شهروندی، دموکراسی، و عدالت سبز ممکن نیست. مفروض این مقالات این است که با تغییر حقوق و قوانین و با توصیههای اخلاقی میتوان شهروندی سبز تأسیس کرد. بهنظر میرسد رویکرد انسانمدار و حقوقمحور در بهترین حالت به یک شهروندی سبز نحیف منجر میشود. درمقابل، این مقاله نشان میدهد رویکرد جامعهگرایی مدنی برای ساخت شهروندی سبز قابلیت بیشتری دارد. براساس این رویکرد، تعهد اخلاقی و کنشگری مسئولانه درقبال محیط زیست بیش از هرچیز مستلزم تعلق به یک جامعۀ جدید (جامعۀ مدنی طبیعی شمولگرا) است که در آن روابط شهروندان نه مبتنیبر قرارداد اجتماعی، بلکه مبتنیبر دوستی مدنی است. اما درعمل موانع جدی بر سر راه شکلگیری شهروندی سبز وجود دارد: ازجمله رقابت بر سر توسعه و رشد اقتصادی، متصلبشدن هویت ملی، و تبدیل کنش منفعتطلبانه و خودخواهانه به قالب رفتاری انسان.
نقدی بر کتاب Myths of Empire: Domestic Politics and International Ambition (افسانههای امپراطوری: سیاستهای داخلی و جاهطلبی بینالمللی)
دوره 23، شماره 4، زمستان 1402، صفحه 59-83
https://doi.org/10.30465/crtls.2024.44746.2716
سید پارسا حجازی، محمد جعفر جوادی ارجمند
چکیده جک اسنایدر به عنوان یک نوواقعگرای تدافعی، گرچه خود را وفادار به سنت ساختارگرایی والتز نگه داشته است؛ اما تفاوت بزرگ او که این اثر، در توجه او به ساختارهایی است که در قیاس با ساختار نظام بینالملل، در سطح تقلیلگرایانه قرار میگیرند. نویسنده با ترکیب سطوح ذکر شده، تصویر واضحتری از علل جنگ و توسعهطلبیهای بدون توجیه برخی کشورها ارائه میکند. از جمله ساختارهای اشاره شده در اثر اسنایدر میتوان به تفاوتهای موجود در سیستمهای سیاسی ملت-دولتها و تاثیر این تفاوتها در سیاستگذاری خارجی اشاره کرد. نویسنده بسیاری از ریشه های تصمیمات توسعه طلبانه[i] را در بعد روانشناختی نیز جستجو میکند و از طرف دیگر علل احتمالی تفکرات توسعه طلبانه را در تحمیلهای ساختاری سطح کلان نیز مورد بررسی قرار میدهد، که از دیدگاه وی در اکثر مواقع در جایگاهی ثانویه هستند. گرچه این تحمیلها در بیشتر اوقات مورد استفاده طیف توسعه طلب یک کشور قرار میگیرند تا با استفاده از تکنیک های پروپاگاندایی و بزرگنمایی مخاطرات خارجیPaper Tiger)
(Imaging در جهت بسیج منابع سیاسی و حرکت به سوی توسعهطلبی افسار گسیخته حرکت کنند.
نقد کتاب جامعه و فرهنگ روسیه
دوره 23، شماره 4، زمستان 1402، صفحه 85-109
https://doi.org/10.30465/crtls.2021.35346.2162
سیده مطهره حسینی
چکیده آثاری که درباره روسیه نوشته شدهاند، اندکند و بیشتر صبغه ادبی، سیاسی، ژورنالیستی یا امنیتی دارند. کتاب جامعه و فرهنگ روسیه کوشیده است نگاهی عمومی و فراگیر به مبحث فرهنگ در جامعه روسیه داشته باشد که کمتر مورد توجه مطالعات روسیه واقع شده است. این مقاله پس از معرفی کتاب و نویسنده، نوع توجه نویسنده به مبحث جامعه و فرهنگ روسیه نقد و تحلیل شده است. بدین منظور، بستر و خاستگاه اثر بررسی شده، سپس با نقد درون ساختاری به تحلیل و بررسی میزان انسجام و نظم منطقی اثر و اشکالات ظاهری، دستوری و تایپی؛ و روششناختی آن میپردازد و نقاط قوت محتوایی آن را نیز باز میگوید. در ادامه نقد برون ساختاری (مبنایی) از کتاب شده و پس از تحلیل و بررسی میزان هماهنگی مفاد اثر با اصول و مبانی مفروض آن و بیان قوتها و تناقضات موجود، میزان ارتباط و چالش مفاد اثر با مبانی و اصول دینی و اسلامی بحث شده است.
بررسی انتقادی کتاب Global Historical Sociology (جامعهشناسی تاریخی جهانی)
دوره 23، شماره 4، زمستان 1402، صفحه 111-136
https://doi.org/10.30465/crtls.2024.44798.2718
مهدی زیبائی
چکیده اگر ظهور حوزه مطالعاتی جامعهشناسی تاریخی را واکنشی به روششناسی علم در عصر مدرن بدانیم، بدون شک، پیوند جامعهشناسی تاریخی و محیط بینالملل واکنشی به تقلیل نقش بینالملل در بروز رویدادها و تحولات داخلی دولتها است. به عبارت دیگر، تاثیرپذیری تحولات داخلی از محیط بینالملل زمینهساز ظهور یک حوزه مطالعاتی نوین شده است که طی سالها یا دهه ابتدایی قرن میلادی حاضر با عناوین مختلفی چون جامعهشناسی تاریخی بینالملل یا جامعهشناسی تاریخی روابط بینالملل و ... مطرح میگردد. کتاب جامعهشناسی تاریخی جهانی به دنبال پاسخ به این سوال میباشد که امکان تحلیل روابط بین کشورها در سطحی پایینتر یا بالاتر از دولت میسر است؟ به باور نویسندگان ارتباط بین دولتها به واسطه ماهیت اجتماعی آن تنها به روابط بین دستگاههای سیاسی ختم نمیشود. بررسیهای بعمل آمده گویای آن است ابهام در امکان ادغام متدولوژیک حوزههای جامعهشناسی و تاریخ از یک سو و بیتوجهی به جایگاه دولت در دگرگونیهای بینالمللی یا همپوشانی آن با حوزه نوظهور مطالعات جهانی باعث وجود کاستیهایی در انسجام نظری و محتوایی دیدگاه مطروحه در این اثر شده است؛ با این حال، نگرش مذکور میتواند در آینده با دقت بیشتری مورد توجه و توسعه قرار گیرد. در مقاله حاضر سعی خواهد شد با نگاهی انتقادی و در چارچوب روشهای قیاس و استقراء نقاط قوت و ضعف این اثر بیان شود.
بررسی انتقادی کتاب دیپلماسی زیست محیطی جمهوری اسلامی ایران در دریای خزر
دوره 23، شماره 4، زمستان 1402، صفحه 137-162
https://doi.org/10.30465/crtls.2022.38284.2361
حاکم قاسمی
چکیده در کتاب دیپلماسی زیست محیطی جمهوری اسلامی ایران در دریای خزر اقدامات ایران برای حفاظت از محیط زیست دریای خزر تبیین شده است. نویسنده اثر ضمن بررسی اقدامات صورت گرفته در این حوزه، در چارچوب روش سوات از یک سو به معرفی نقاط قوت و ضعف دیپلماسی زیست محیطی ایران پرداخته و از سوی دیگر فرصت ها و تهدیدهای پیشروی این دیپلماسی را معرفی کرده است. نویسنده با اتکا به یافته های حاصل از اجرای سوات، پیشنهادهایی را برای تقویت دیپلماسی زیست محیطی ارائه کرده است. این اثر میکوشد خواننده را با وضعیت دیپلماسی زیست محیطی جمهوری اسلامی ایران در دریای خزر آشنا سازد، و از این جهت دارای امتیازات فراوانی است. اما در عین حال ضعف هایی دارد. ضعفهای اثر در دو بخش شکلی و محتوایی قابل تقسیم بندی است. وجود اشکالات نگارشی و ویرایشی، و فقدان بخش نتیجه گیری مهمترین اشکال شکلی، و کاربرد نامناسب روش سوات و ابهام در کاربرد مفهوم دیپلماسی مهمترین اشکال محتوایی اثر است. رفع این اشکالات می تواند به ارتقاء کیفی اثر منتهی شود. در این مقاله با رویکردی نقادانه تلاش شده است ضمن معرفی کتاب دیپلماسی زیست محیطی جمهوری اسلامی ایران در دریای خزر و اشاره به امتیازات آن، ضعف ها و نارسایی های اثر بیان گردد تا در چاپ های بعدی مورد توجه نویسندگان آن قرار گیرد.
طرح الهیات سیاسی و پرسش از سرشت سیاست در دوران مدرن؛ بررسی انتقادی کتاب رساله مفهوم امر سیاسی
دوره 23، شماره 3، پاییز 1402، صفحه 121-143
https://doi.org/10.30465/crtls.2023.47489.2809
اباصالح تقی زاده طبری
چکیده فهم و بررسی انتقادی فلسفه سیاسی کارل اشمیت تنها زمانی ممکن میشود که همراه آن از نسبت الهیات و سیاست پرسش کرده و مسیری را برای ورود به پروژه او باز کنیم. همین جهت در این نوشتار دنبال شده است. پس از طرح این مقدمه با اشاره به پرسش بنیادین پروژه اشمیت، یعنی چیستی مفهوم امر سیاسی و چگونگی امکان آن در دوران مدرن، رساله مفهوم امر سیاسی را با توجه به موضعی که او در همین رساله و بیشتر در رساله الهیات سیاسی اتخاذ کرده نقد نمودیم. نهایتاً در این مقاله نشان دادیم علیرغم، اثراتی که فهم الهیاتی اشمیت در درک او از مفهوم امر سیاسی داشته است، با این حال نتوانسته ارتباطی فعال با آن داشته باشد. به عبارت دیگر، دو پروژه الهیات سیاسی و مفهوم امر سیاسی نزد اشمیت همچنان دو پروژه باقی ماندهاند و نتوانستند به درک یگانهای از سیاست رهنمون شوند. الهیات، نزد اشمیت، هرچند در سرشت تاریخی سیاست حاضر باشد اما نه ضرورت و نه اثر آشکاری در فهم درونی سیاست ندارد.
دمکراسی رادیکال لکلائو و موفه: پاسخی به سرگشتگی چپِ نو (نقدی بر کتاب هژمونی و استراتژی سوسیالیستی)
دوره 23، شماره 3، پاییز 1402، صفحه 145-174
https://doi.org/10.30465/crtls.2023.40145.2523
محمدعلی توانا، فرزاد آذرکمند
چکیده هژمونی و استراتژیسوسیالیستی؛ به سوی سیاست دموکراتیکرادیکال اثر لکلائو و موفه (1985) در پاسخ به سردرگمی چپ نو، ایده دمکراسی رادیکال را طرح نمود. این ایده حداقل از دو جنبه پیشرو است: 1-بنیان دمکراسی را بر امر سیاسی آنتاگونیستی میگذارد؛ زیرا از منظر لکلائو و موفه ستیزهگرایی بخشی از امر سیاسی و هژمونی تنها راه کنترل آن است، اما در موقعیتهای اقتضایی مطالبات گفتمانهای مخالف میتواند حول یک دال تهی مفصلبندی شود و هژمونی جدید جایگزین هژمونی مستقر شود؛ این فرایند راهی فراسوی واقعگرایی بدبینانه هابزی (و اقتدارگرایی آن) و آرمانگرایی اخلاقگرایانه کانتی (و دمکراسی مصالحهجویانه آن) باز میکند؛ 2-پسامدرنیسم مثبت را در قالب ایده پسابنیادگرایی صورتبندی میکند؛ لکلائو و موفه با پذیرش هژمونی باز و موقتی نه تنها از تکثر و خاصگرایی حمایت میکنند، بلکه مرجعی نهایی اما موقتی برای تصمیمات و کنشهای سیاسی تعیین میکنند و بدین سان فراسوی بنیانگرایی جهانشمول هابرماسی و ضد بنیانگرایی خاصگرای دلوزی گام برمیدارند. زیرا اولی متضمن پذیرفتن مرجعیت عقل –درقالب کنش ارتباطی- بهمنظور حذف اختلافهاست و دومی متضمن جدایی اقلیتها از اکثریت و رد هرگونه مرجعیت مشترک برای کنش سیاسی است. با وجود این، همچنان نقدهای اساسی بر پروژه فکری لکلائو و موفه وارد است، از جمله: برتری امر سیاسی بر امر اقتصادی و اجتماعی؛ تضعیف کنشگری سوژه؛ غربمحوری و استعلاگرایی نوکانتی.
بررسی انتقادی مناظره لیبرال ها و جماعت گرایان در فلسفه سیاسی معاصر
دوره 23، شماره 3، پاییز 1402، صفحه 175-198
https://doi.org/10.30465/crtls.2021.35680.2198
محمد شجاعیان، محمدرضا طاهری
چکیده نقدهای جدی جماعت گرایی برگفتمان لیبرال یکی از مهمترین موضوعات فلسفه سیاسی معاصر است. بی توجهی به منازعه جماعت گرایی علیه لیبرالیسم، موجب ناتوانی در تحلیل و فهم بسیاری از موضوعات فلسفه سیاسی لبیرال و غیرلیبرال در دهه های پایانی قرن بیستم و قرن جاری خواهد شد. کتاب درآمدی بر مناظره لیبرالها و جماعت گرایان در فلسفه سیاسی معاصر عهده دار تحلیل این موضوع مهم است.پرداختن به موضوعی تقریباً بدیع درفلسفه سیاسی معاصر و تاکید بر روش «هرمنیوتیک متن محور» برای خوانش آثار اندیشه سیاسی،از نقاط قوت کتاب است.با این وجود، به نتایج این منازعه درفسلفه سیاسی معاصر، توجه نشده و تاثیر آرا ویتکنشتاین متاخر در مضمون ومحتوای فلسفه سیاسی جماعت گرایی مورد غفلت قرار گرفته است. همچنین نویسندگان برای مکینتایر در فلسفه سیاسی جماعت گرایی نقش رهبری را قائل هستند، اما نسبت به جایگاه بسیار مهم سندل به ویژه تقدم آرا او نسبت به سایر جماعت گرایان و محوریت عدالت در بحث او التفات لازم صورت نگرفته است. همچنین با توجه به اینکه محور منازعه مورد بحث عدالت بوده است شایسته بود محورهای تبیین شده در کتاب در این باب نهایتا به موضوع عدالت و جنبه های مختلف آن ارجاع داده می شد.
عصر مصرفگرایی؛ نقدی بر کتاب مصرف و زندگی روزمره
دوره 23، شماره 1، بهار 1402، صفحه 219-240
https://doi.org/10.30465/crtls.2022.38523.2382
فرزاد آذرکمند، علی مختاری
چکیده هدف اصلی نوشتار حاضر نقد و بررسی کتاب مصرف و زندگی روزمره نوشتۀ مارک پاترسون، جامعهشناس معاصر آمریکایی، است که یکی از متخصصان حوزۀ مصرف و جامعهشناسی شناخته میشود. اثر مزبور یکی از متون جذاب و آکادمیک بهشمار میرود که با تحقیق دربارۀ آثار مصرفگرایی در زندگی بشر معاصر نگاشته شده است. بهعقیدۀ نویسندۀ اثر، راز بقای نظام سرمایهداری امروزی ایجاد فاصله میان تولید و مصرف و حتی تبدیل انسانها به موجوداتی مصرفکننده است که غالباً هویت و شخصیت آنان نیز در فرایند بازار و خرید تکوین مییابد. نویسنده در نوشتار حاضر با طرح دیدگاههای پاترسون، بهعنوان یکی از زمینههای شکلگیری جامعهشناسی مصرف، بر این عقیده است که آرای پاترسون، بوردیو، و حتی دوسرتو میتواند قوامبخش رشتۀ مستقلی با نام «جامعهشناسی مصرف» در مراکز آکادمیک و محافل علمی باشد. مهمترین انتقادی که میتوان به آرای پاترسون وارد کرد طرح مسئلۀ مقاومت دربرابر نظم مصرفگرای امروزی است که ازقضا در زمین مصرفگرایی طراحی شده است. ناقد، با واکاوی این طرح، رویکرد متفکران انتقادی و بهرهگیری از ظرفیت «هنر» و «هنر انتقادی» را رویکرد مطلوبتری برای کاستن از آثار نامطلوب مصرفگرایی میداند.
نقدی بر کتاب سیاست خارجی دور اول ریاستجمهوری روحانی(2013-2017)
دوره 23، شماره 1، بهار 1402، صفحه 241-265
https://doi.org/10.30465/crtls.2022.37551.2318
علی باقری دولت ابادی
چکیده مطالعه و پیگیری سیاست خارجی ایران از موضوعات جذاب دربین عموم مردم و جامعۀ دانشگاهی محسوب میشود. این رفتار مختص ایرانیان نیست و میتوان آن را دربین سایر پژوهشگران خارجی درقبال سیاست خارجی ایران نیز مشاهده کرد. لوسیانا ذاکارا ازجمله نویسندگانی است که در پرداختن به این موضوع بر سایر همتایان خود پیشی جسته و کتابی دربارۀ سیاست خارجی حسن روحانی در دور اول ریاست جمهوری گردآوری کرده است. عدم ترجمۀ کتاب به فارسی موجب شد تا نویسنده درصدد معرفی اثر و نقد محتوایی و شکلی آن برآید. آنچه کتاب را شاخص میکند بهرهگیری از قلم برخی نویسندگان سرشناس، پرداختن به برخی حوزههای کمتر توجهشده در پژوهشهای ایرانی، همچون روابط با آفریقا، و آسیبشناسی سیاست خارجی دولت حسن روحانی است. عدم برخورداری از پشتوانۀ نظری برای مباحث، عدم انسجام بین مطالب فصلها، و نادیدهگرفتهشدن بیطرفی علمی از سوی برخی نویسندگان کتاب ازجمله نقاط ضعف اثر محسوب میشود.
رئالیست خیالپرداز: نقد و بررسی کتاب شهریار منجی: معنای شاهکار ماکیاولی
دوره 23، شماره 1، بهار 1402، صفحه 267-289
https://doi.org/10.30465/crtls.2021.33801.2057
حمید ملک زاده، مینا زحمتکش
چکیده مقالة حاضر تلاشی برای بررسی کتاب شهریار منجی: معنای شاهکار ماکیاولی، اثر مائوریتسوی ویرولی، استاد ایتالیایی علوم سیاسی در دانشگاههای ایالات متحدة آمریکاست که انتشارات علمی و فرهنگی آن را در مجموعة «اندیشه و اندیشهورزان» در 1398 به چاپ رسانده است. نویسندگان، در مواجهة منتقدانه با کتاب، تلاش کردهاند تا از مبنای روش پدیدارشناسانة خاصی استفاده کنند. همچنین، بر این اساس و برپایة این باور بنیادین که هر نقد/ تفسیری دربارة یک متن یا نظام فکری با تجربة منتقد/ مفسر از متن یا نظام فکری موردمطالعهاش ارتباط ریشهای دارد، به مطالعه دربارة ساختار تجربه از منظری پدیدارشناختی روی آوردهاند. سپس، تلاش کردهاند تا متن ویرولی را براساس این مبنای روشی بررسی کنند و این نکته را بنمایانند که چطور نویسندة کتاب تمرکز خود را بر بازسازماندهی معنای رسالة ماکیاولی برپایة فهم تازهای از شهریار بهعنوان منجی قرار داده است.
شناختِ فوکو؛ پراکتیسی که باید رهایش کرد ملاحظاتی انتقادی دربارۀ کتاب «فوکو در ایران»
دوره 22، شماره 10، زمستان 1401، صفحه 329-357
https://doi.org/10.30465/crtls.2023.40282.2537
میثم قهرمان
چکیده چکیده
نگاه فوکو به انقلاب اسلامی چه در زمان حیاتش و چه پس از آنْ بحثها و واکنشهای متفاوتی را در پی داشت و آثار متنوعی در اینباره به رشتۀ تحریر درآمد. یکی از جنجالیترینِ این آثار، کتاب «فوکو و انقلاب ایران: جنسیت و اغواگریهای اسلامگرایی» نوشتۀ «ژانت آفاری» و «کوین اندرسون» است که میتوان آنرا ازیکسو واکنشی سیاسی به اسلامگرایی و ازسویدیگر، نقدی معرفتشناختی به آنچه نویسندگان «نسبیگرایی فرهنگی» مینامند، بهشمار آورد. بهروز قمریتبریزی در کتاب «فوکو در ایران» کوشیده است ضمن ارائۀ پاسخی مناسب به آفاری و اندرسون، نشان دهد که حقیقتِ آرای فوکو دربارۀ انقلاب ایران چیست. بهبیان دیگر، «فوکو چگونه انقلاب ایران را معنا کرد؟» در مقالۀ حاضر به این موضوع پرداخته شده است که از منظری خاص هر دوِ این آثار درون یک پراکتیس گفتمانی شکل گرفتهاند و بنابراین، جملات متفاوتی از یک گزارهاند و باید به یک اندازه از دستِ هر دوِ آنها رها شویم.
در خیانت روشنفکران؛ بررسی و نقد کتاب روشنفکران و سیاست
دوره 22، شماره 9، آذر 1401، صفحه 179-204
https://doi.org/10.30465/crtls.2021.33547.2036
فرزاد آذرکمند، علیرضا سمیعی اصفهانی
چکیده کتاب روشنفکران و سیاست نوشته مارک لیلا، به بررسی رابطۀ سیاست و روشنفکران میپردازد. این کتاب بیش از هر چیز، مدعی آن است که در عصر فروکشکردن فراروایتهای کلان، عصر روشنفکران نیز به سر آمده است و روشنفکران مانند سابق نمیتوانند طلایهدار تغییرات گسترده باشند. لیلا مدعیاست عاملاصلی شکلگیری نظامهای توتالیتر، جنگهای خانمانسوز در غرب و حتی سیاسیکردن فلسفه به خیانت روشنفکران باز میگردد. روشنفکرانی که به باور لیلا، آرمانهای بزرگی در سر داشتند، ولی هیچکدام به نتیجۀ مطلوبی نرسیدند. آنها بیش از هرچیز تحت تأثیر جنبههای پنهان زندگی شخصی خودشان بودند و این مسأله بر اندیشه آنان تأثیر زیادی گذاشت و باعث شد تا فلسفه و سیاستعملی را درهم آمیزند. روشنفکرانی که لیلا انگشت اتهام توتالیتری بودن را به سمت آنان نشانه میرود: هایدگر، آرنت، یاسپرس،کوژو، بنیامین، فوکو و دریدا هستند. از نقاط قوت اثر، توجه به زمینهگرایی و از نقاط ضعف اساسی آن، نقد اخلاقی اندیشمندان بهجای نقد آراء آنان است.
نقد و بررسی کتاب در اسارت جغرافیا: ده نقشه که همه آموختنی ها را درباره سیاست جهانی بیان میکند
دوره 22، شماره 9، آذر 1401، صفحه 205-227
https://doi.org/10.30465/crtls.2021.35448.2182
آرمینا آرم
چکیده جغرافیا تأثیر بسیار مهمی در سرنوشت کشورها دارد. در این چارچوب، اخیراً کتابی با عنوان «در اسارت جغرافیا» توسط تیم مارشال منتشر شده که محور اصلی آن تأکید بر اهمیت ژئوپلیتیک در بررسی مسائل و بحرانهای بینالمللی است. نویسنده کتاب با تمرکز بر اهمیت نقش عوامل جغرافیایی، به دنبال یافتن پاسخی متاسب برای این پرسش کلیدی است که چگونه ژئوپلیتیک یا جبر جغرافیایی تصمیمات رهبران و بازیگران سیاسی کشورها را تحت تأثیر قرار میدهد؟. از نظر مارشال، چالشهای جغرافیایی سبب ایجاد محدودیتهایی در تصمیمگیری رهبران در حوزههایی چون جنگ و صلح میشود. در همین راستا، نویسنده برای ارزیابی مدعای اصلی خود در کتاب شرایط ژئوپلیتیک کشورهای مختلف در مناطق گوناگون جهان را مورد بررسی قرار میدهد و با مرور گذشته تاریخی، نگاهی به آینده بحرانهای بینالمللی در سایه محدودیتهای ژئوپلیتیکی میاندازد. مارشال موضوعات کلیدیِ ژئوپلیتیکی که تمام قارهها و مناطق مهم جهان با آن روبرو هستند را شناسایی کرده، تا از این طریق مناطقی که پتانسیل درگیریهای فعلی یا آینده را دارند مورد شناسایی و تحلیل قرار دهد. بدیهی است مباحث مذکور در زمره موضوعات کلیدی در حوزه حکمرانی است و اهمیت چنین مباحثی نویسنده این سطور را به سمت معرفی، نقد و بررسی اثر مذکور رهنمون ساخته است.
یک توهم و یک تناقض در شورای همکاری خلیج فارس (بررسی انتقادی کتاب اقتصاد سیاسی بین الملل خلیج فارس)
دوره 22، شماره 9، آذر 1401، صفحه 229-254
https://doi.org/10.30465/crtls.2022.38277.2360
حاکم قاسمی
چکیده فراگیری فرایند جهانی شدن، با توجه به تاثیرات گسترده آن، چالشهای زیادی را برای کشورها ایجاد کرده است. در این میان کشورهای کوچک به عنوان جوامعی که از تاثیرپذیری بیشتری برخوردارند، با چالشهای بیشتری روبرو هستند. پژوهشگران مقالات و کتابهای مختلفی را به این موضوع اختصاص داده و سعی کرده اند وضعیت کشورها را در فرایند جهانی شدن، و اقدامات آنها را برای مواجهه با چالشهای جهانی شدن تبیین نمایند. نویسنده کتاب «اقتصاد سیاسی بین الملل خلیج فارس» با این رویکرد سعی کرده است جایگاه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را در اقتصاد بین الملل در عصر جهانی شدن توضیح دهد. این کتاب اقدامات کشورهای کوچک خلیج فارس را برای انطباق با شرایط جهانی بررسی کرده است. در این مقاله با نگاهی نقادانه به کتاب، سعی شده است نقاط قوت و ضعف آن بررسی شوند. این بررسی نشان می دهد که نویسنده کتاب تحلیل های ارزشمندی از سیاستها و اقدامات کشورهای کوچک خلیج فارس برای ارتقاء جایگاه خود در اقتصاد بین الملل ارائه کرده است، اما در عین حال کتاب بویژه متن ترجمه آن از ضعف های شکلی و محتوایی متعددی رنج می برد.
